“Çocuk işçiliği” ile ilintili iç hukuk kurallarından haberdar olmak gerek. Böylece iç hukuk çerçevesinde kavramın içeriği ve uyulması gereken kurallar hakkında bilgi sahibi olabiliriz. Bu anlamda, yazımızın hacminin elverdiği oranda bazı temel düzenlemelere yer vermeyi amaçlamaktayız.

İlk olarak Anayasanın 50. maddesinin 1. fıkrası dikkati çekmekte: “Kimse, yaşına, cinsiyetine ve gücüne uymayan işlerde çalıştırılamaz.” Aynı maddenin 2.fıkrasına göre ise: “Küçükler ve kadınlar ile bedeni ve ruhi yetersizliği olanlar çalışma şartları bakımından özel olarak korunurlar.”

Söz konusu Anayasa hükümleri anlamlı; nitekim böylece çocuklar çalışma hayatı bakımından iç hukukta en üst basamakta bağlayıcı olan Anayasa hükümleriyle hukuki koruma altındadırlar. Ayrıca, ilgili kanunlar ve yönetmelikler Anayasa hükümleri ile çelişen hükümler içeremezler.

Çalışma hayatına ilişkin temel kanun olan İş Kanununun 71. maddesinin de başlığı “Çalıştırma yaşı ve çocukları çalıştırma yasağı” şeklindedir.

Maddenin 1. fıkrasının ilk cümlesi çerçevesinde: “On beş yaşını doldurmamış çocukların çalıştırılması yasaktır.” Bu hususun kural olduğu değerlendirilmekte; nitekim bu hükümden sonra konuyla ilgili istisnalar dile getirilmekte.

Buna göre, maddenin 1. fıkrasının devam eden cümlesine göre: “Ancak, on dört yaşını doldurmuş ve zorunlu ilköğretim çağını tamamlamış olan çocuklar; bedensel, zihinsel, sosyal ve ahlaki gelişmelerine ve eğitime devam edenlerin okullarına devamına engel olmayacak hafif işlerde çalıştırılabilirler”.

Aynı fıkranın devamında da: “On dört yaşını doldurmamış çocuklar ise bedensel, zihinsel, sosyal ve ahlaki gelişmelerine ve eğitime devam edenlerin okullarına devamına engel olmayacak sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde yazılı sözleşme yapmak ve her bir faaliyet için ayrı izin almak şartıyla çalıştırılabilirler”.

Yani, kural olarak, on beş yaşını dolduranlar çalıştırılabilse de, on beş yaşını doldurmamış çocuklar da bazı şartlarla çalıştırılabiliyor. Bu noktada hangi işin çocuğun bedensel, zihinsel, sosyal ve ahlaki gelişimine engel olacağını tespitin önemi ortaya çıkıyor. Nitekim hangi işin okula devamı engellediği kolayca belirlenebilir ama bu kriterlere uygun olup olmadığını belirlemek güç olabilir.

İş Kanununun 71. maddesinde konuyla ilgili başka düzenlemeler de yer almakta; titizlikle incelenmesi gereken bir hüküm bu anlamda. Bir de Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik (“Yönetmelik”) var ki, 3. maddesi uyarınca yukarıda belirtilen İş Kanununun yetmiş birinci maddesine dayanılarak hazırlanmış.

Bu çerçevede, Yönetmeliğin dördüncü maddesinde “Çocuk işçi” tanımı yer almakta. Buna göre, kavram: “On dört yaşını bitirmiş, on beş yaşını doldurmamış ve ilköğretimini tamamlamış kişiyi” ifade etmekte.

Bu durumda, yukarıda belirtilen İş Kanununun 71.  maddesinin 1. fıkrasının ikinci cümlesinde belirtilenler “Çocuk işçi” olarak değerlendirilebiliyor.

Yönetmeliğin 5. maddesinin 1. fıkrası uyarınca: “Çocuğun…işe yerleştirilmesinde ve çalışması süresince güvenliği, sağlığı, bedensel, zihinsel, ahlaki ve psikososyal gelişimi, kişisel yatkınlık ve yetenekleri dikkate alınır”.

Yönetmeliğin 5. maddesinin 2. fıkrasına göre de: “Çocuk…işçiler, okula devam edenlerin okula devamları ile okuldaki başarılarına engel olmayacak, meslek seçimi için yapılacak hazırlıklara ya da Milli Eğitim Bakanlığı tarafından yeterliliği kabul edilen mesleki eğitime katılmasına engel olmayacak işlerde çalıştırılabilirler”. Bu güvencelerin Yönetmelikte de düzenlenmiş olması yerinde.

Görüldüğü üzere, “Çocuk işçiliği” ile ilişkilendirilebilecek birçok iç hukuk düzenlemesi bulunmakta. Konuyla ilgili olarak tüm hukuki düzenlemeler incelenmeli ve kurallara uygun davranılmalı.

Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, oldukça detaylı şekilde çocukların çeşitli haklarına yer veriyor. Örneğin, 6’ncı maddenin ikinci fıkrasına göre, Türkiye de dahil, bu uluslararası andlaşmaya taraf Devletler “Çocuğun hayatta kalması ve gelişmesi için mümkün olan azami çabayı gösterirler.”

Ya da 27’nci maddenin birinci fıkrası uyarınca, taraf Devletler, “Her çocuğun bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlaksal ve toplumsal gelişmesini sağlayacak yeterli bir hayat seviyesine hakkı olduğunu kabul ederler.”

Aynı zamanda, 32’nci maddenin birinci fıkrası gereğince, taraf Devletler, “Çocuğun, ekonomik sömürüye ve her türlü tehlikeli işte ya da eğitimine zarar verecek ya da sağlığı veya bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlaksal ya da toplumsal gelişmesi için zararlı olabilecek nitelikte çalıştırılmasına karşı korunma hakkını kabul ederler.”

Bu çerçevede, çocuk haklarıyla ilgili önemli hükümler içeren bu uluslararası andlaşma gibi Anayasamızda da çocuk haklarına ilgili önemli hükümler bulunmakta. Nitekim, Anayasamızın 41’inci maddesinin son fıkrasına göre: “Devlet, her türlü istismara ve şiddete karşı çocukları koruyucu tedbirleri alır.”

Uluslararası Andlaşmaların iç hukuktaki etkileri açısından ise Anayasamızın 90’ıncı maddesinin son fıkrası ile birlikte durumun değerlendirilmesi sonucunda, bu uluslararası andlaşmanın hükümlerinin iç hukukumuz açısından ne kadar önemli olduğu anlaşılır. Nitekim, bu hükme göre, Çocuk Haklarına Dair Sözleşme kanun hükmündedir.

Ayrıca, Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, temel hak ve özgürlükleri içerdiğinden, yine bu hükme göre, kanunlarla aynı konuda farklı hükümler içermesi durumunda, Çocuk Haklarına Dair Sözleşme hükümlerinin esas alınacağı sonucuna varılabilecektir.

Bu anlamda, çocuk hakları açısından Devletimizin uluslararası hukuk anlamında yükümlülüklerinin de bulunduğu hatırlanmalıdır. Dileğimiz hep uygulamada geleceğimiz olan çocuklarımızın haklarının sağlandığının gözlemlenmesi; ancak, çocuk haklarının uygulamada sağlandığı bir toplum sağlıklı gelişen bir toplum olabilir.