Aslında çoğumuzun Heidi çizgi filmi sayesinde şahit olduğu bir kavram Verdingkinder. Verdingkinder yani, “Sözleşmeli çocuk” denilen ve çıplak ayaklı olmalarıyla tanınan bu çocuklar, İsviçre’de yürütülen uygulamalar yüzünden 1960’lı yılların sonlarına kadar çalıştırılmıştır.

Sözleşmeli çocuk işçi çalıştırma uygulamasının 1789’da alınan fabrikalarda 14 yaşın altındaki çocukların çalıştırılmasının yasaklanması kararı yüzünden önünün açıldığı düşünülmektedir. Artık fabrikalarda çalıştırılamayan çocuklar, belli ücretler karşılığında mülk sahibi çiftçilere satılmaktadır. Kilise ve Çiftçiler Birliği organizasyonun yürütücüsü niteliğinde olmuştur.

Sözleşmeli çocuk işçilerin çoğu ortak geçmişlere ve özelliklere sahiptir. Bu nitelikleri Türkkol şu şekilde özetlemiştir:

1. Boşanan ailelerin çocukları olmaları.
2. Yoksul ailelerin çocukları olmaları.
3. Yetim veya öksüz çocuklar olmaları.
4. Anne veya babası cezaevine girmiş çocuklar olmaları.
5. Suç işlemiş çocuklar olmaları.

Toplum tarafından dışlanan bu çocukların kilise önderliğinde evlere yerleştirilmesi halk tarafından vicdani bir yardım olarak görülmüş hatta çocuklara “Kurtarılmış çocuklar” niteliğinde bakılmıştır. Uygulamayı kilise yürüttüğü için de çocukların bu şekilde çalıştırılması uzun yıllar sorgulanmamış, tartışmaya açılsa dahi din uygulamalarına karşı bir eylemmiş gibi görülmüştür.

Din adı altında olsa dahi bu çocuklar çok zor şartlarda yaşamışlardır. Küçük yaşta ailesinden koparılan bu çocuklar, tanımadıkları insanların evlerine yerleştirilmiş hatta çoğu yerleştirildikleri evin içinde değil ahır, samanlık gibi yerlerde yaşamışlardır.

Ev sahipleri çocuklar üzerinde hakları olduğunu iddia etmiş, cinsel istismar dâhil türlü kötü muamelelere maruz bırakmıştır. Fazlasıyla iş gücü isteyen işleri yapan bu çocuklara yatak bile çok görülmüş, çocukluklarını yaşayamamışlardır.

1960’ların sonunda uygulamanın son verildiği bilinse de, etkileri hâlâ devam etmektedir.

Walter Steck, “Burada dar bir yol vardı. Yukarı doğru çıkardı ve tepeden tren istasyonu gözükürdü. Biz çocuklar yukarı çıkıp, ailelerimiz geliyor mu diye bakardık. Tabii ki bende. Benim annem babam hiç gelmezdi. Evet bu çok acıydı” ifadelerini kullanıyor (DW,2016).

Daha sonraki yıllarda kilise ve Çiftçiler Birliği’ne dava açılmış ama kilise ve Çiftçiler Birliği tazminat ödemeyi reddetmiştir. Konu ile ilgili araştırmalar da çok kısıtlı olup kilise araştırma yapılmasına destek vermemiştir.

Çocuklar, çok eski zamanlardan beri aileye yardım etmek için veya bir iş öğrenmek için çalıştırıyorlardı. Fakat bu durum sanayi devrimiyle beraber büyük bir oranda değişti. Artık çocuklar, bu ağır iş gücünün bir parçası haline geldiler. Çok cüzi fiyatlara uzun saatler boyunca çalıştırıldılar.

Günümüz de geçmişten pek farklı değil. Bugün bile sadece Türkiye’de 720.000 çocuk işçi bulunmakta. Peki bu kadar çocuğun hayatlarının en önemli evrelerinde çalışmalarının sebepleri neler? Bu konuyu tam olarak ele alabilmemiz için iki konuya hâkim olmamız gereklidir. Bunlardan birincisi çocukların çalışmalarının asıl nedenlerini görebilmek, ikincisi ise işverenlerin neden çocuk emeğini kullandıklarını anlayabilmek.

Geleneksel Bakış Açısı:
Tarım toplumlarında ve özellikle yeni sanayileşen yerlerde insanlar çocuk istihdamını bir ihtiyaç olarak görmektedirler. Yukarıda da bahsettiğim gibi kırsal kesimlerde çocuk, ailesi için zaten ücretsiz bir şekilde çalışmaktadır. Aileler de çocuğun iş hayatına girmesinin, onun duygusal, toplumsal, fiziksel gelişimini olumsuz bir şekilde etkileyeceğinin farkında değillerdir. Ebeveynlere göre çocuğun aile yanında ücretsiz çalışmasıyla, herhangi bir yerde ücret alarak çalışmasının hiçbir farkı yoktur. Çocuktan gelen ücretin de aile bütçesine katkısı düşünüldüğünde ise çocuğun çalıştırılması desteklenmektedir.

Yoksulluk:
Yoksulluk aslında en başta gelen sebeplerden biridir. Haneye; ailenin geçinebileceği, temel ihtiyaçlarının karşılanabileceği kadar para girmeyince çocuklar çareyi çalışmakta bulurlar. Verileri incelediğimizde de %56’lık bir çocuk işçi kesiminin ailenin ihtiyaçlarına katkı sağlamak amacıyla çalışmakta olduğu tespit edilmiştir.

İşsizlik:
Evde yaşayan yetişkinlerin ve çocuğun ebeveynlerinin devamlı olarak, düzenli para getiren işlere sahip olmamaları da çocukların erken yaşta iş hayatına atılmasının sebeplerinden biridir.

Çarpık Kentleşme:
Sanayileşmenin artmasıyla beraber kentlere büyük bir göç başlamış, şehirlerdeki insan sayısı büyük bir hızla artmıştır. Konut yetersizliği ve insanların barınma ihtiyacı ise çarpık kentleşmeyi oluşturmuştur. Çarpık kentleşme ise yetişkinlerin işsiz kalmalarında rol oynamıştır. Böylece çocuk istihdamı artmıştır.

Nüfus:
Gelişmekte olan ve gelişmemiş ülkelerde gerçekleştirilen erken evlilikler, çok çocuklu aile yapıları da işsizliği etkiler. Düzensiz artan nüfus; çarpık kentleşmeyi, işsizliği, düzensiz gelir dağılımını beraberinde getirir. Düzensiz gelir dağılımları da tüm aile fertlerini çalışmaya zorlar. Bu aile fertlerinin içinde pek tabii ki çocuk da vardır.

İşverenlerin Çocuk İşgücüne Olan Talebi:
Günümüzde birçok işveren çocuk emeğini sömürmektedir. Çocukları bir yetişkin ile karşılaştırdığımızda çok daha az ücrete tabi tutarak uzun saatler boyunca çalıştırabilmektedirler. Aynı zamanda aylık, mevsimlik çalışmayı meslek öğrenmenin doğal gereği olarak görüp onlara yapılan muameleleri kabullenmeleri; uysal, korunmasız, güvencesiz olmaları, haksızlığa karşı başkaldırmamaları nedeniyle bugün birçok işveren çocukları iş gücü olarak tercih etmektedirler.

Dünyada çocuk işçi sayısının yüksek olduğu ülkelerden biri olan Pakistan’da, fakir bir ailenin çocuğu olarak doğdu Iqbal. Pakistan’da fakir ailelerin çocuklarının okula gitmesi yaygın bir durum değildi, Iqbal da çocukluğunu tarlalarda, sokaklarda oynayarak geçiriyordu. Dört yaşındayken ailesinin 600 rupilik (8,03 ABD Doları) borcunun kapanması karşılığında halı fabrikasında çalıştırılmak üzere gönderildi. Günde on dört saat olmak üzere haftada yedi gün çalışmaya başladı.

Çalışma şartları bir yetişkin için bile uygun olmayan ortamda, Iqbal yaklaşık iki sene çalıştı. Bu süreçte yetersiz beslenmeden dolayı böbrek sorunları yaşaması, günde on dört saat kambur bir şekilde halı dokuma aracının karşısında oturması, ortamın havasız olması gibi nedenler bu düzene daha fazla uyum sağlayamayacağını anladığı nedenlerdi.

O zamanlar çocuk işçiliğine ve köleliğe karşı oluşturulmuş olan Bonded Labor Liberation Front[1] (BLLF / Pakistan Esir Emekçiler Kurtuluş Cephesi) örgütünün, bulunduğu ilde toplantı yapacağını duyan Iqbal; arkadaşlarının da yardımıyla o gün işten kaçarak toplantıya gitti.

Toplantıda artık Pakistan’da Peshgi (Peşgi) sisteminin yasadışı ilan edildiğini öğrendi. Bu sistem işçinin borç karşılığı köle olarak çalıştırıldığı yani bizzat Iqbal’in içinde bulunduğu durumdu. Kendisinin ve arkadaşlarının durumunu BLLF’ye anlatan Iqbal onlardan fabrikadan çıkmak için yardım istedi.

Gerekli evrakların hazırlanmasında ve tüm bu süreçte topluluk, Iqbal’e yardım etti. Fabrika sahibine evraklar verildiğinde çok sinirlendi. Fakat yasadışı ve gizli bir şekilde çocukları çalıştırdığı ortaya çıkmasın diye Iqbal ve 34 çocuk özgürlüğüne kavuştu.

”Şimdi işler değişti. Eskiden ben patronlarımdan korkuyordum. Şimdi onlar benden korkuyor.”

Özgürlüğe kavuşmanın ardından Iqbal ulusal ve uluslararası toplantılara, seminerlere katıldı. Çocuk işçiliğine dair kamuoyuna karşı farkındalık çalışmalarında bulundu, ABD’de çeşitli okullarda yaşıtları ile konuştu. Çocuk işçiliğine dair önemli bir aktivist olmuştu.

Küçük yaşına rağmen büyük topluluklara güçlü bir biçimde hitap edebilmesi de etkili olmuştu. 1995’te ülkesindeki daha çok çocuk işçiye ulaşmak amacıyla Pakistan’a geri döndü. Burada bazı kesimler tarafından artık hoş karşılanmayan bir isimdi Iqbal, özellikle de halı dokuma fabrikalarının sahipleri tarafından. Çünkü Iqbal onlar için maliyet artışıydı.

Kendi başlattığı mücadele ile başka çocuk işçilerini de etkilemiş onlar da başkaldırarak bu düzeni yıkmaya başlamış, fabrikalardaki çocuk işçi sayısı azalmıştı. 16 Nisan günü kuzenleriyle evlerinin yakınlarında bir yerde bisiklet binerken ateş açılarak öldürüldü. Olayın üstü hemen kapatılmaya çalışıldı ve bir çiftçi tarafından yapıldığı iddia edildi. Fakat olayın arkasında halı dokuma fabrika sahiplerinin olduğu büyük bir kesim tarafından inanılmaya devam ediyor.

Küçücük bedeniyle dünyaları başarmak isteyen, çocuk işçiliğine karşı sessiz kalmayan Iqbal Masih’in mücadelesi çocuk işçiliğine dair öncü mücadelelerden biri olmuştur. Hayata erken veda etmesine rağmen çoğu kişiyi etkilemiştir ve başlattığı mücadelenin devamı günümüzde de devam etmektedir. Biz de ÇoÇoDer ailesi olarak çocuk işçiliğinin ortadan kaldırılmasına dair çalışmalarımızı devam ettirmekteyiz.

[1] Farklı kaynaklarda farklı çevirileri mevcuttur.

Günceli yakalamak, takip etmek ya da sesini duyurmak için kullanıldığında yararlı olan bu uygulamalar yanlış bilgi yaymak ya da insanları olumsuz fikirlere teşvik için kullanıldığında maalesef fayda sağlayamıyor.

Son günlerde sosyal medya üzerinden çalışan çocuklar ile ilgili yapılan çeşitli güzellemeler, durumu bir sorun olmaktan çıkarıp normalleştirmeye başladı. Çocuk işçiliği güncelliğini-maalesef- hala koruyan ve çözüm bulunması gereken önemli bir sorun, emek sömürüsü ve hak ihlalidir.

Yaz tatillerini tarlalarda geçirmek zorunda kalan çocukların okula dönmesi için uğraşmak yerine başlarını okşayıp bunu olağan bir durum olarak lanse ederek sempati duyulmasını sağlamak, ‘küçük usta’ gibi nitelemelerde bulunup çocuk işçinin zorluklarla çalıştığı işini sevimli hale getirmek ya da çocuklar çalışmak durumunda kaldıkları halde bunu -yaşları gereği- eğlenceli hale getirdiğinde bundan pay çıkarıp ‘ne güzel eğleniyorlar’ diyerek iç ısıtıp, insanların vicdanlarını rahatlatmaya çalışmak verilebilecek örneklerden birkaçı.

Yoksulluk gibi çocuk işçiliği de romantize edilerek hafifletilemeyecek kadar derin bir sorun. Bizler sokakta ayakları çıplak, kışın montsuz dolaşan, okula gitmek yerine işyerinde fiziksel güçlerinden daha büyük işler yapan çocukları gördüğümüzde içimiz ne kadar acısa da bunun çözüme ulaşması ve son bulması gereken bir sorun olduğunu unutmayalım.

Kibritçi kız, kışın ortasında ona acıyan bir sürü insan olmasına rağmen soğuktan titreyerek can verdi. Acımak, bunu içselleştirmek ya da üzerinden hayat dersleri veren cümleler kurmak onları kurtarmayacak. Çocuklar, eğer bizler tüm bunlarla savaşır ve haklarını aramaları için onlara destek olursak hak ettikleri değere ve öneme sahip olacaklar en önemlisi de işçi olmayacaklar.

Alo 183 Kadın, Çocuk ve Sosyal Hizmet Danışma Hattı bir çocuk işçi gördüğümüzde irtibat kurabileceğimiz kanallardan biri. Ya da yoksul, durumu olmayan aileleri belediye aracılığı ile yardıma ulaştırabiliriz. Ayrıca yoksulluk, dezavantajlı gruplar, çocuk işçiliği ile ilgili çalışmalar yapan STK’ları destekleyebilir, onlara bağışta bulunabilir ya da çalışmalarına gönüllü olarak destek verebiliriz.

Tek bir hareket çok fazla şeyi değiştirebilir.

Pek tabii çocuk emeği Sanayi Devriminden önce de çeşitli alanlarda kullanılıyordu. İnsanlık tarihinin ilk yıllarında kabile şeklinde yaşayan topluluklarda çocuklar avlanma, balık tutma ya da hayvan yakalama gibi işlerde kullanılıyorlardı. Daha sonrasında aile yapılarının oluşmasıyla çocuklar aile üyeleri ile beraber ormanlarda plantasyon, hayvan ve ürün bakımı gibi işlerde çalışmaya başladılar fakat endüstri devrimi çocuk işçiliğinin boyutunu değiştirdi. (s. 103-118)

Sanayi devriminin ilk başlarından itibaren özellikle tekstil ve madenlerde kullanılan ‘yeni’ büyük ölçekli üretim biçimi için çocuk işçiliği çok önemliydi. Özellikle İngiltere, Fransa, Amerika Birleşik Devletleri ve Prusya’nın batı bölgeleri olmak üzere endüstriyel ilerleme yolunda ilk adımlarını atanlar için büyük önem arz ediyordu.

Çocuk emeği yoğun olarak bu yeni endüstrileşen ülkeler için Sanayi Devrimi’nin kilit sektörlerinde, ön-sanayi istihdamında kullanıldı. Yapılan herhangi bir çalışma çocuk işçiliğinin bu sektörlere olan katkısını ölçmese de çocuk işçiler sanayi devriminin önemli endüstrilerinde ücretlerin düşmesinde ve rekabet gücünün artmasında rol oynamıştır.

Buhar gücü ve makineleşme kadınlara ve çocuklara eskiden erkeklerin güç kullanarak yaptığı işleri yapma gücü verdi ve çocuk emeği bazı sektörler için önemli bir işgücü olarak görülmeye başlandı. Örneğin, zemine yakın olması gereken erken dönem ahşap tekstil makineleri, çocukların yoğun istihdamını etkilemiştir ve hem İngiliz hem de Belçika’da yeraltı geçitlerinin darlığı ulaşımın makineleşmesini engelleyerek kömürü yüzeyden yüzeye çekebilen çocuklara olan talebi arttırmıştır. (s. 175-196)

İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra hızla gelişen ve serbest piyasa ekonomisine katılan dünya ülkeleri, merkezinde gelişmiş ülkelerin olduğu bir gruba dahil olmak zorunda kaldı. Söz konusu bu ülkelerin ulusal veya uluslararası pazarlarda rakiplerinden daha iyi performans gösterme yollarından biri olan ucuz işgücü maliyeti, düşük milli gelir seviyelerine sahip ve yaşam standartları dünya standartlarının altında olan bu ülkelerde, küçük çocukların ekonominin büyük bir bölümünde çalışma yaşamına devam etmelerine sebebiyet vermiştir.(1)

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), 4 yılda bir yaptığı araştırmalar ve yayınladığı raporlarla birlikte çocuk işçiliği rakamlarını açıklıyor. Yayınlanan son rapora göre  2020’nin başından bu yana dünyadaki çocuk işçilerin sayısı 160 milyona ulaştı . Küreselleşmenin getirdiği ucuz işgücü arayışı, giderek yoksullaşan ailelerin gelir kaynağı olarak gördüğü çocuklarını işe yollamaları, bu konuda caydırıcı politikaların yapılmıyor oluşu çocuk işçiliğini en çok etkileyen sebepler arasında yer almaktadır. Covid-19’un olumsuz etkileriyle birlikte son 16 yıldır azalışını sürdüren bu rakamlar son araştırmada 8 milyon daha çocuğun emek piyasalarına dahil olduğunu gösterdi.

Sonuç olarak çocuk emeği yıllardır varlığını sürdüren bir olgu ve ne yazık ki var olan güncel politika ve ekonomik yapılarla kısa sürede de çözüleceğe benzemiyor.

• 1- Demir, S. (2012). Dünya’da ve Türkiye’de Çocuk İşçiliği. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul, Türkiye