“Ne kadar zor bir gün benim için bugün…Sabah erkenden uyandım, yollara düştüm mendil satabilmek için…Hava soğuk ve ben dışarıda çalışmak durumundayım…Oysa, okula gitmeyi isterdim sabah uyandıktan sonra…Eğitim almadan geleceğim olamaz ki…

Avukat olmayı istiyorum ben…Nasıl avukat olurum okula gitmem gereken zamanı mendil satarak geçirirsem? Ne kadar mendil satacağım acaba bugün? Umarım elimdeki tüm mendil paketlerini bitiririm. Bitiremezsem elimdeki tüm mendil paketlerini, bir ceza bekleyebilir beni evde…

Ya dışarıda karşılaştığım insanların gözlerindeki “acıma bakışı”? Hemen hepsinin gözlerinde şahit oluyorum bu bakışlara…Bana o kadar ağır geliyor ki… Neredeyse her “Mendil alır mısınız?” diye sorduğumda karşılaşıyorum bu durumla…Bir yandan destek olmak isterken, bir taraftan “kötü örnek” e katkı vermeme çabasındalar…İkilem içinde kalıyor çoğu insan, net!

Peki ya ailem? Ben katkı sağlamasam aile bütçesine, nice olur halleri…Yiyecek bile bulamayabilirim yardım etmezsem onlara…Yaşanan gerçekler var, ailem ekonomik olarak zor durumda…Beni dünyaya getirmişler hayırlı bir evlat olayım diye…Aile bütçesine katkı sağlamazsam “hayırlı evlat” olur muyum hiç?

Benim hayatım ne olacak? Tercih yapamayacak mıyım ben bir kere yaşanabilecek hayatıma ilişkin? Zorunda mıyım benim için seçilen bu hayatı yaşamaya? Dilim döndüğünce anlatmaya çalışsam düşünce ve duygularımı, hayattan beklentilerimi, faydası olur mu geleceğimi istediğim gibi kurma arzumun gerçekleşmesine? Yoksa boş bir çaba mıdır bu? Hiçbir zaman anlamayacaklar mıdır beni?

Sevgili arkadaşlarım… Ne kadar çok isterdim onlarla oyunlar oynamayı… Zamanım yok ki oyuna, sabahtan akşama kadar çalışıyorum… Paylaşmak istediğim o kadar çok düşünce ve duygu var ki arkadaşlarımla, dertleşmek istiyorum onlarla, ama ne kadar anlayabilirler beni bilmem ki? Zira onlar okula devam ediyorlar, çalışmıyorlar, çocukluklarını yaşıyorlar…Ne güzel bir ifade: “Çocukluğunu yaşamak”. Hasret kaldığım…”

Sizce de muhtemel değil mi, bir “çocuk işçi”nin yukarıdaki şekilde düşünce ve duygulara sahip olması?

Hiçbir nedenle eğitim ve sosyal hayatından, çocukluğundan, geleceğinden mahrum edilmemeli çocuklar…

Çocuklar, çok eski zamanlardan beri aileye yardım etmek için veya bir iş öğrenmek için çalıştırıyorlardı. Fakat bu durum sanayi devrimiyle beraber büyük bir oranda değişti. Artık çocuklar, bu ağır iş gücünün bir parçası haline geldiler. Çok cüzi fiyatlara uzun saatler boyunca çalıştırıldılar.

Günümüz de geçmişten pek farklı değil. Bugün bile sadece Türkiye’de 720.000 çocuk işçi bulunmakta. Peki bu kadar çocuğun hayatlarının en önemli evrelerinde çalışmalarının sebepleri neler? Bu konuyu tam olarak ele alabilmemiz için iki konuya hâkim olmamız gereklidir. Bunlardan birincisi çocukların çalışmalarının asıl nedenlerini görebilmek, ikincisi ise işverenlerin neden çocuk emeğini kullandıklarını anlayabilmek.

Geleneksel Bakış Açısı:
Tarım toplumlarında ve özellikle yeni sanayileşen yerlerde insanlar çocuk istihdamını bir ihtiyaç olarak görmektedirler. Yukarıda da bahsettiğim gibi kırsal kesimlerde çocuk, ailesi için zaten ücretsiz bir şekilde çalışmaktadır. Aileler de çocuğun iş hayatına girmesinin, onun duygusal, toplumsal, fiziksel gelişimini olumsuz bir şekilde etkileyeceğinin farkında değillerdir. Ebeveynlere göre çocuğun aile yanında ücretsiz çalışmasıyla, herhangi bir yerde ücret alarak çalışmasının hiçbir farkı yoktur. Çocuktan gelen ücretin de aile bütçesine katkısı düşünüldüğünde ise çocuğun çalıştırılması desteklenmektedir.

Yoksulluk:
Yoksulluk aslında en başta gelen sebeplerden biridir. Haneye; ailenin geçinebileceği, temel ihtiyaçlarının karşılanabileceği kadar para girmeyince çocuklar çareyi çalışmakta bulurlar. Verileri incelediğimizde de %56’lık bir çocuk işçi kesiminin ailenin ihtiyaçlarına katkı sağlamak amacıyla çalışmakta olduğu tespit edilmiştir.

İşsizlik:
Evde yaşayan yetişkinlerin ve çocuğun ebeveynlerinin devamlı olarak, düzenli para getiren işlere sahip olmamaları da çocukların erken yaşta iş hayatına atılmasının sebeplerinden biridir.

Çarpık Kentleşme:
Sanayileşmenin artmasıyla beraber kentlere büyük bir göç başlamış, şehirlerdeki insan sayısı büyük bir hızla artmıştır. Konut yetersizliği ve insanların barınma ihtiyacı ise çarpık kentleşmeyi oluşturmuştur. Çarpık kentleşme ise yetişkinlerin işsiz kalmalarında rol oynamıştır. Böylece çocuk istihdamı artmıştır.

Nüfus:
Gelişmekte olan ve gelişmemiş ülkelerde gerçekleştirilen erken evlilikler, çok çocuklu aile yapıları da işsizliği etkiler. Düzensiz artan nüfus; çarpık kentleşmeyi, işsizliği, düzensiz gelir dağılımını beraberinde getirir. Düzensiz gelir dağılımları da tüm aile fertlerini çalışmaya zorlar. Bu aile fertlerinin içinde pek tabii ki çocuk da vardır.

İşverenlerin Çocuk İşgücüne Olan Talebi:
Günümüzde birçok işveren çocuk emeğini sömürmektedir. Çocukları bir yetişkin ile karşılaştırdığımızda çok daha az ücrete tabi tutarak uzun saatler boyunca çalıştırabilmektedirler. Aynı zamanda aylık, mevsimlik çalışmayı meslek öğrenmenin doğal gereği olarak görüp onlara yapılan muameleleri kabullenmeleri; uysal, korunmasız, güvencesiz olmaları, haksızlığa karşı başkaldırmamaları nedeniyle bugün birçok işveren çocukları iş gücü olarak tercih etmektedirler.

Çevresi ile ilişkisini sürdürürken çocuk, kendine ait yaşantıları benimsemeye ve kendi yaşam becerilerinden oluşan bir benlik geliştirmeye başlar. Bu süreçte aile, okul ve arkadaş ortamından oluşan sosyal çevrenin rolü önemlidir. Ailesi ile sevgi ve güvene dayanan bir ilişki içerisinde olan çocuk, sağlıklı gelişimi için gerekli olan temel ihtiyaçlarını karşılamaya başlar. Bu sevgi ve güven ortamı okul ve arkadaş ortamı ile desteklendiğinde sağlıklı gelişim kaçınılmaz olur.

Aile, okul ve arkadaş ortamının birbirini etkilediğinden; gelişimin önemli birer parçası olduğundan bahsettik. Peki ya tam tersi olursa?

Sağlıklı bir aile ortamı, erken çocukluk döneminde başlayan eğitim, başlayan eğitimle birlikte kurulan arkadaşlıklar… Maalesef ülkemizde birçok çocuk, gelişim süreçlerini sağlıklı bir şekilde sürdüremiyor. Ben burada küçük yaşta çalıştırılan çocuklardan bahsedeceğim.

Çocukluklarını sağlıklı bir şekilde yaşamalarını beklediğimiz çocuklarımızın azımsanmayacak bir kısmı erken yaşta çalışmaya zorlanmaktadır. Yaşadığı olumsuz koşullar nedeni ile çalışmaya yönlendirilen, zorla çalıştırılan çocuk, sağlıklı gelişimi için gerekli ebeveyn desteğinden, eğitimden, sosyal çevreden mahrum kalmaktadır.

Aynı zamanda bu olumsuz koşullar içerisinde, ihtiyaç duyduğu güven ve sevgi ortamından uzaklaşması çocuğu ihmal ve istismara açık hale getirmektedir. Bu travmatik yaşantılar depresyon gibi ruhsal sorunların artmasına neden olmaktadır.

Depresyon, sürekli bir üzüntü hali ile devam eden duygudurum bozukluğudur. Sanılanın aksine anlık bir zayıflık veya sadece bir keyifsizlik hali değildir. İnsan yaşamını olumsuz etkileyen, yaşama olumsuz bakması ile gelişen, işlevselliğini yitirmesine sebep olan bir hastalıktır.

Hayata olumsuz bakan, işlevselliğini yitiren, eğitim hayatı elinden alınmış yani hayatı elinden alınmış bir çocuktan ne bekleyebiliriz? Başarılı bir iş hayatı mı? İyi bir gelecek mi? Sağlıklı insan ilişkileri mi? Böyle düşününce size de imkansız geldi farkındayım. Peki ya bahsettiğimiz, hayatları ellerinden alınmış çocuklarımızın bizden bekledikleri?

Çocuklarımız bizden bir gelecek bekliyor sevgili okur.

Toplumsal bir sorun olan “Çalıştırılan çocuk” olgusunun ortadan kaldırılması ilk hedefimiz olmalıdır. Çocuklarımızın eğitimi konusunda toplumun bilinçlendirilmesine yönelik farkındalık çalışmaları yapılmalıdır.

Çocuklarımızın sokaklarda çalıştırıldığı değil de sıcak yuvalarında büyüdükleri, sağlıklı gelişimlerini sürdürdükleri güzel yarınlara…

Bu kapsamda, Ulusal Program’ın 14’üncü sayfasından başlayarak 18’inci sayfasına kadar çocuk işçiliğini doğuran çeşitli sebeplere değinilmekte.

Konu hakkında en temel neden olarak ailelerin ekonomik durumlarındaki yetersizlikler gösterilmekte. Bu yetersizliklerden dolayı çocuklar okuldan alınmakta ve çalışmaya yönlendirilmekte.

Ekonomik güçlükleri olan ailelerin çocukların eğitimini ek maliyet doğuran bir durum olarak değerlendirmeleri de çocukların eğitimden yoksun kalarak çalıştırılmalarına neden olabiliyor.

Kırdan kente göç dolayısıyla aile bireylerinin işsizliği de çocuk işçiliğinin ortaya çıkması sonucunu doğurabiliyor. Ayrıca, ailedeki bakış açısı çerçevesinde çocukların çalışmasının sorumluluk bilincinin erken yaşta kazanılmasına hizmet ettiğinden ötürü olumlu olarak değerlendirilmesi de var.

Kayıt dışı çalışan küçük işyerlerinin çocuk işgücüne taleplerinin de çocuk işçiliğinin varlığı açısından önemli bir sebep olduğu vurgulanmakta. Bu anlamda, en az maliyetle en yüksek kâr elde etmeyi amaçlamanın asli bir neden olduğunun altı çizilmekte.

Özellikle, 2011 yılından itibaren ülkemize gerçekleşen yoğun düzensiz göçün de çocuk işçiliğinin artmasına neden olduğu Ulusal Program’da gözden kaçmamış. Bu çerçevede, özellikle güney ve doğu bölgelerimizde maddi yetersizlikler nedeniyle çocuklarını işgücü piyasasına yönlendiren ailelere işaret edilmekte. Böylece “yabancı çocuk işçiler” sorununun da ortaya çıktığı dile getirilmekte.

Bu sorunların aşılmasında çocuk işçiliği ile mücadele konusundaki farkındalığın arttırılmasının önemli bir yer tuttuğu ileri sürülebilir. Nitekim, bu konu Ulusal Program’ın 58’inci sayfasında yer almakta.

Farkındalığın arttırılması için Ulusal Program’a ek “Çocuk İşçiliği ile Mücadele Ulusal Programı Eylem Planı” (“Eylem Planı”) içinde sayfa 68’de “Tablo 3: Farkındalık Arttırıcı Önlemler” de de çeşitli tedbirler ifade edilmekte.

Bunlardan (1.5) altında belirtilen işverenler ve tarım işçisi ailelerin çocuk işçiliği ile ilgili düzenlemeler ve bu düzenlemelere uymamaları halinde karşılaşabilecekleri idari cezalar hakkında bilgilendirilmelerinin özellikle önem taşıdığı düşünülebilir.

Nitekim, böylece yaptırımlarla karşılaşmamak adına uygulamada çocuk işçiliğine sebep olacak faaliyetlerden kaçınabileceklerdir.

Günceli yakalamak, takip etmek ya da sesini duyurmak için kullanıldığında yararlı olan bu uygulamalar yanlış bilgi yaymak ya da insanları olumsuz fikirlere teşvik için kullanıldığında maalesef fayda sağlayamıyor.

Son günlerde sosyal medya üzerinden çalışan çocuklar ile ilgili yapılan çeşitli güzellemeler, durumu bir sorun olmaktan çıkarıp normalleştirmeye başladı. Çocuk işçiliği güncelliğini-maalesef- hala koruyan ve çözüm bulunması gereken önemli bir sorun, emek sömürüsü ve hak ihlalidir.

Yaz tatillerini tarlalarda geçirmek zorunda kalan çocukların okula dönmesi için uğraşmak yerine başlarını okşayıp bunu olağan bir durum olarak lanse ederek sempati duyulmasını sağlamak, ‘küçük usta’ gibi nitelemelerde bulunup çocuk işçinin zorluklarla çalıştığı işini sevimli hale getirmek ya da çocuklar çalışmak durumunda kaldıkları halde bunu -yaşları gereği- eğlenceli hale getirdiğinde bundan pay çıkarıp ‘ne güzel eğleniyorlar’ diyerek iç ısıtıp, insanların vicdanlarını rahatlatmaya çalışmak verilebilecek örneklerden birkaçı.

Yoksulluk gibi çocuk işçiliği de romantize edilerek hafifletilemeyecek kadar derin bir sorun. Bizler sokakta ayakları çıplak, kışın montsuz dolaşan, okula gitmek yerine işyerinde fiziksel güçlerinden daha büyük işler yapan çocukları gördüğümüzde içimiz ne kadar acısa da bunun çözüme ulaşması ve son bulması gereken bir sorun olduğunu unutmayalım.

Kibritçi kız, kışın ortasında ona acıyan bir sürü insan olmasına rağmen soğuktan titreyerek can verdi. Acımak, bunu içselleştirmek ya da üzerinden hayat dersleri veren cümleler kurmak onları kurtarmayacak. Çocuklar, eğer bizler tüm bunlarla savaşır ve haklarını aramaları için onlara destek olursak hak ettikleri değere ve öneme sahip olacaklar en önemlisi de işçi olmayacaklar.

Alo 183 Kadın, Çocuk ve Sosyal Hizmet Danışma Hattı bir çocuk işçi gördüğümüzde irtibat kurabileceğimiz kanallardan biri. Ya da yoksul, durumu olmayan aileleri belediye aracılığı ile yardıma ulaştırabiliriz. Ayrıca yoksulluk, dezavantajlı gruplar, çocuk işçiliği ile ilgili çalışmalar yapan STK’ları destekleyebilir, onlara bağışta bulunabilir ya da çalışmalarına gönüllü olarak destek verebiliriz.

Tek bir hareket çok fazla şeyi değiştirebilir.

Pek tabii çocuk emeği Sanayi Devriminden önce de çeşitli alanlarda kullanılıyordu. İnsanlık tarihinin ilk yıllarında kabile şeklinde yaşayan topluluklarda çocuklar avlanma, balık tutma ya da hayvan yakalama gibi işlerde kullanılıyorlardı. Daha sonrasında aile yapılarının oluşmasıyla çocuklar aile üyeleri ile beraber ormanlarda plantasyon, hayvan ve ürün bakımı gibi işlerde çalışmaya başladılar fakat endüstri devrimi çocuk işçiliğinin boyutunu değiştirdi. (s. 103-118)

Sanayi devriminin ilk başlarından itibaren özellikle tekstil ve madenlerde kullanılan ‘yeni’ büyük ölçekli üretim biçimi için çocuk işçiliği çok önemliydi. Özellikle İngiltere, Fransa, Amerika Birleşik Devletleri ve Prusya’nın batı bölgeleri olmak üzere endüstriyel ilerleme yolunda ilk adımlarını atanlar için büyük önem arz ediyordu.

Çocuk emeği yoğun olarak bu yeni endüstrileşen ülkeler için Sanayi Devrimi’nin kilit sektörlerinde, ön-sanayi istihdamında kullanıldı. Yapılan herhangi bir çalışma çocuk işçiliğinin bu sektörlere olan katkısını ölçmese de çocuk işçiler sanayi devriminin önemli endüstrilerinde ücretlerin düşmesinde ve rekabet gücünün artmasında rol oynamıştır.

Buhar gücü ve makineleşme kadınlara ve çocuklara eskiden erkeklerin güç kullanarak yaptığı işleri yapma gücü verdi ve çocuk emeği bazı sektörler için önemli bir işgücü olarak görülmeye başlandı. Örneğin, zemine yakın olması gereken erken dönem ahşap tekstil makineleri, çocukların yoğun istihdamını etkilemiştir ve hem İngiliz hem de Belçika’da yeraltı geçitlerinin darlığı ulaşımın makineleşmesini engelleyerek kömürü yüzeyden yüzeye çekebilen çocuklara olan talebi arttırmıştır. (s. 175-196)

İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra hızla gelişen ve serbest piyasa ekonomisine katılan dünya ülkeleri, merkezinde gelişmiş ülkelerin olduğu bir gruba dahil olmak zorunda kaldı. Söz konusu bu ülkelerin ulusal veya uluslararası pazarlarda rakiplerinden daha iyi performans gösterme yollarından biri olan ucuz işgücü maliyeti, düşük milli gelir seviyelerine sahip ve yaşam standartları dünya standartlarının altında olan bu ülkelerde, küçük çocukların ekonominin büyük bir bölümünde çalışma yaşamına devam etmelerine sebebiyet vermiştir.(1)

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), 4 yılda bir yaptığı araştırmalar ve yayınladığı raporlarla birlikte çocuk işçiliği rakamlarını açıklıyor. Yayınlanan son rapora göre  2020’nin başından bu yana dünyadaki çocuk işçilerin sayısı 160 milyona ulaştı . Küreselleşmenin getirdiği ucuz işgücü arayışı, giderek yoksullaşan ailelerin gelir kaynağı olarak gördüğü çocuklarını işe yollamaları, bu konuda caydırıcı politikaların yapılmıyor oluşu çocuk işçiliğini en çok etkileyen sebepler arasında yer almaktadır. Covid-19’un olumsuz etkileriyle birlikte son 16 yıldır azalışını sürdüren bu rakamlar son araştırmada 8 milyon daha çocuğun emek piyasalarına dahil olduğunu gösterdi.

Sonuç olarak çocuk emeği yıllardır varlığını sürdüren bir olgu ve ne yazık ki var olan güncel politika ve ekonomik yapılarla kısa sürede de çözüleceğe benzemiyor.

• 1- Demir, S. (2012). Dünya’da ve Türkiye’de Çocuk İşçiliği. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul, Türkiye

Moda endüstrisinde çalışan modeller ve diğerleri için, kâr amacı gütmeyen, araştırma ve politikaya odaklanan bir destek kuruluşu olan Model Alliance’a göre, modellerin %54’ü kariyerlerine 13-16 yaş aralığında başlamıştır. Bu yaşlar bireyin ergenlikle birlikte toplumda yerini aramaya başladığı, kendini bulmaya çalıştığı, hormonlarının ve vücutlarının değiştiği yaşlardır.

Çocuk için tüm bu değişiklikleri kabullenmek yeterince zorken, çocuğa model olmak için ideal olmadığını söylemek onun özgüvenine ve egosuna beklenmedik zararlar verebilir.

Gerçekçilikten uzak güzellik algısı özellikle bu yaşlardaki kız çocukları için fazlasıyla yıkıcı olabilir. CFDA (Amerika Moda Tasarımcıları Konseyi) modellikten kaynaklanan bu sorunların önüne geçebilmek amacıyla, 2012 yılında bir düzenleme yayınlamıştır. Buna rağmen tasarımcılar, markaları için kendilerince doğru olan fiziki görünümü teşvik etmekte ısrarcı olmaya devam etmektedir.

Oldukça yaygın olan bir diğer yol ise tasarımcıların istedikleri vücut ölçülerine uyan kızlar bulmaktansa, kızlardan daha geç olgunlaşmaları sebebiyle erkek çocukların vücutlarının seçilmesidir. Tüm bunların psikolojik etkileri bir yana, kız çocuklarının küçük yaşta model olması, onları daha kötü bir durumun içine itmektedir.

Çocuk modeller yaşları büyüyene dek tacize uğradıklarını anlayamamakta ve bu konuda bir şey yapamamaktadır. Model Alliance’a göre modellerin %30′u daha önce setlerde tacize uğramıştır.

2015 tarihli bir habere göre, Model Alliance’ın yöneticisi olan ve henüz 14 yaşındayken modelliğe başlamış olan Sara Ziff, çocukların model olmasını uygun bulmuyor. Ziff haklı olarak: “Çocuğun taşıdığı kıyafetler çocuklara değil kadınlara pazarlanırken, bu kıyafetleri neden 13 yaşında bir çocuk taşısın?” sorusunu soruyor. Kendisi endüstrinin içinden biri olarak, daha önce gördüğü bir kontrattan söz ediyor.

Şöyle ki kontratta “Modelin kalçalarında 2 santimetreden fazla genişleme olamayacağı” yazdığını belirtiyor ve “Eğer bir aile çocuğuna böyle bir şey imzalattırıyorsa, ailesi o çocukta yeme bozukluğu olmasını istiyordur.” diye ekliyor.

Sektörde çok fazla sahte modellik ajansının olduğunu, birçok genç kızın da geleceğin Kate Moss’u olma hayaliyle bu tuzaklara düştüğünü belirtiyor.

Kendisi de çocuk yaşta modellik yapmış biri olarak, geçmişte kendisinden tüm kıyafetlerini çıkarmasını isteyen bir fotoğrafçıya denk gelmiş olmasına rağmen, diğerlerine göre şanslı olduğunu düşünüyor. İşte böyle bir sektörde çocukların bulunması, onları her açıdan mağdur edebilir.

Çocuk modellerin maruz kalabileceği psikolojik ve fiziki sorunlar bunlarla sınırlı değil, ağır çalışma koşulları ya da anoreksiya yüzünden ölen çocuk modeller  de var. Mesela henüz 14 yaşındaki model Vlada Dzyuba, 13 saatlik defilede hayatını kaybetmiştir. İddialara göre ölüm sebebi ölümüne çalışmak; yani aşırı yorgunluk.

13 yaşından beri modellik yapan 18 yaşındaki Ana Carolina Reston ise anoreksiya sebebiyle vücudunun iflas etmesi sonucu yaşamını yitirmiştir. Ne yazık ki bunların hepsi çoğaltılabilir örnekler.*

Ailenin görevi çocuğu korumaktır; şan, şöhret ya da para çocuğun kendisinden daha değerli olamaz. Çocukların çalıştırılmadığı, çocukluklarını yaşayabildikleri daha güzel günler görmek ümidi ile.

*İlgili haber kaynaklarının Türkçe çevirisi niteliğindedir.