Serinin ilk röportajlarını bizim için oldukça önemli bir tarih olan “12 Haziran Çocuk İşçiliği ile Mücadele Günü” için hazırladık. Bu önemli günde çocukluğunda çalışmak durumunda kalmış kişilerle röportaj yapmanın, onların hikayelerini sizlere aktarmanın daha anlamlı olacağını düşündük.

Herkese iyi okumalar dileriz.

Merhaba, öncelikle biraz sizi tanımak isteriz. 

1992 yılında Batman’da bir köyde dünyaya geldim. Ailemin anlattıklarına göre,  kendi kendine yeten bir ekonomiye sahip iken köyü terk etmemiz gerekmiş ve Manisa’nın Salihli bölgesine yerleşmişiz. Burayı tercih etmelerindeki sebeplerin başında, köyde edindikleri tarımsal bilgiyi ve beden gücünü kullanarak hayatlarını devam ettirecek ekonomik kazanç sağlamakmış. Pamuk tarlalarında, üzüm bağlarında ve tavuk çiftliklerinde çalışmışlar. Buradan sonra İstanbul’a göç etmişler çünkü bulundukları yerde yaşam koşulları oldukça zormuş. Ben de okula burada başladım. İlkokul, ortaokul, lise ve hatta üniversiteyi İstanbul’da okudum. Şu anda mezunum ve iş arama sürecindeyim. Aynı zamanda akademik olarak hedeflerim var, bunları gerçekleştirmek için şartlarımı zorluyorum.

Sizin için çocuk işçiliği nasıl başladı? Sizi çocuk işçiliğine yönelten nedenler hakkında bilgi verebilir misiniz?

Hafızam beni yanıltmıyorsa, Fransız bir şairin: “Yaralarım benden önce de vardı, ben onları bedenimde taşımak için doğmuşum.” şeklinde bir söylemi vardı. Sorduğunuz soruyu cevaplamadan önce aklıma bu söylem geldi çünkü benim işçiliğe başlamam benden önce açılmış bir yarayı üzerimde taşımam anlamına gelmekteydi. Üzerimde taşıdığım yara ise yoksulluk olarak tanımlanabilir.

İçinde bulunduğumuz süreçte de oldukça sert bir şekilde deneyimlediğimiz yoksulluk bir miras gibi ebeveynlerden çocuklarına kalıyor. Tabi aradan sıyrılanlar oluyor; mesela milyonlarca kişinin girdiği sınavda bir veya iki yoksul çocuk başarı gösterdiğinde televizyon ve yazılı basında günlerce yer ediniyor. Herkes gibi bizler de bunu görmekteyiz. Buradan da anlaşılacağı üzere, yoksul ve kültürel sermayesi bulunmayan bir ailede doğan çocuğun bu zinciri kırması oldukça zor. Aksi takdirde bu durum haber değeri taşımazdı diye düşünüyorum. Bu durumu özetleyen harika bir Jacques Prevert şiiri vardır:

SARDALYECİ KADINLARIN TÜRKÜSÜ

Dönün bakalım dönün                                                                       

Ufacık kızlar

Dönün fabrikanın etrafında

Handiyse girersiniz siz de içeri

Dönün bakalım dönün

Balıkçı kızları

Balıkçı yetimleri

Beşiğinizin etrafına dizilen

Melekler vardı ya hani

Belli fabrika sahibinden para yedikleri

Tutup alınyazınızı yazmışlar

Yazılacak birşey olsaydı bari

Siz yok yoksul yaşayacaksınız

Biçok da çocuğunuz olacak

Ama biçok çocuğunuz

Onlar da yok yoksul kalacak

Onların da biçok çocuğu olacak

Ama biçok çocuğu

Biçok çocuğu ama

Dönün bakalım, dönün

Ufacık kızlar.

Dönün fabrikanın etrafında

Handiyse girersiniz siz de içeri

Dönün bakalım dönün

Balıkçı kızları

Balıkçı yetimleri

Şiirde de çok güzel bir şekilde vurgulandığı gibi, etrafında döndüğüm tekstil atölyelerinde, seyyar satıcılık, ayakkabı boyacılığı, selpak satmak gibi çeşitli işlerde çalışmak zorunda kaldım. Bu çalışma ekonomik bir zorlama neticesinde oldu. Yani yoksulluk, çocuk işçi olarak çalışmama neden oldu.

Bu süreçte karşınıza çıkan zorluklar nelerdi? Ailenizin ya da çevrenizdekilerin bu duruma karşı davranışları nasıldı? Rahatsız hissettiğiniz durumlar ya da davranışlarla karşılaştınız mı?

İnsan da birçok canlı türü gibi hayatı oyun oynayarak, oyunlar kurgulayarak öğrenen bir canlıdır. Bir çocuğun  oynaması gereken döneminde yaşıtları ile oyun oynayamaması üzerinde durulması gereken bir noktadır.

Çocuğun kurgulaması gereken oyun dışında; kurgunun öznesi olması ve büyüklerin tasarladığı bir “oyunda” oynamak kuşkusuz eksik yaşanmış bir hayat anlamına gelir.

Dolayısıyla çalıştırılan çocuk veya çalıştırılmak zorunda bırakılmış, büyüklerin kurguladığı oyunun acımasızlığına da dâhil olmuş olur. Ben de bu zorlukları yaşadım. Bir kısmı travma olarak benimle beraberdir.

Bunların birinden bahsetmem gerekirse, lise okuduğum zamanlarda yaptığım çeşitli işlerden birisi olan inşaat işçiliğidir. İnşaatın 3. katından dengemi kaybederek düştüğümde şunları duymuştum: “Şunun sigorta girişini yapın da başımıza bela olmasın.” Bunu söyleyen patronumdu ve söylediği kişi de ustamdı. O gün sigorta girişim yapıldı ki başlarına bela olmayayım. İnşaattan düşmem yetmezmiş gibi bu söylem de psikolojik olarak hasara uğramama sebep oldu.

Bunun dışında zabıtalar, diğer seyyar satıcıları… Bunların hepsi zorluk olarak karşıma çıkıyordu. Bedenimin yorulmasından, sınıf arkadaşlarımı gördüğümde yaşadığım utanma duygusundan ve nicelerinden bahsetmiyorum bile.

Çocuk işçi olduğunuz dönemde hoşnut olduğunuz bir durum oldu mu? Bu dönemde kurduğunuz hayaller nelerdi?

Yaşıtlarım ile beraber çalıştığımızda, yaptığımız işi oyuna dönüştürüyorduk. Bu, bu denli olumsuz bir durumu biraz daha katlanılır kılmaya yarıyordu.  Çocukken kurduğum hayaller arasında Adidas’ın “süperstar” ayakkabısına ve Timberland’ın sarı botlarına sahip olmak vardı.

Bununla beraber İstanbul Üniversitesi’nde okumak gibi bir hayalim de vardı. Ayakkabıları alamadım ama istediğim üniversiteden mezun oldum.

 Çocuk işçiliği yaptığınız dönem ne kadar sürdü?

Çocuk işçiliğim, büyük işçi olana kadar sürdü. Çocukken parçalı işler yaptığımı belirtmiştim. Bazen ara verdiğim oluyordu ama bu aralarım genelde çok uzun sürmüyordu.

Hayatınızda hangi noktada “Ben çocuk işçiyim.” dediniz?

Çocuk işçi kavramından ziyade çalışmak zorunda olan çocuk veya çalıştırılan çocuk kavramlarını kullanmak daha doğru olabilir diye düşünüyorum. O dönem bir akvaryumda yaşıyordum ve akvaryumda yaşayan kişi akvaryumda yaşadığını bilemeyebilir. Akvaryumun dışından yani çocukluğumun dışına çıkarak baktığım da  “Ben çocukken de işçiymişim.” diyorum.

Şimdi bu alanda mücadele eden bir STK olarak bize önerileriniz nelerdir? O zamanlarda var olsaydık bizden neler yapmamızı isterdiniz?

Bu alanda çalışan, emek sarf eden tüm kişi ve kuruluşlar önemli bir teşekkürü hak ediyor. Bununla beraber, bu kurumların kavramları doğru kullanmaya dikkat etmeleri gerekiyor. Örneğin çocuk işçi kavramı çocuğun bir iradesi varmış gibi bir algı yaratabilir. Bunun yerine çalışmak zorunda bırakılmış çocuk veya çalıştırılan çocuk gibi kavramlar sorunu daha iyi anlamamıza yardımcı olabilir.

Bir başka önerim ise, çalıştırılan çocuklar meselesini ekonomik durumdan bağımsız değerlendirmemeleri gerektiğidir. Çocuk emeğinin sömürüsü bir sonuç olarak ve konu bağlamından koparılmadan, bütüncül bir şekilde değerlendirilmelidir.

Röportajımıza katılımınız ve paylaşımlarınız için teşekkür ederiz. *

*Röportaj sahibinin isteği üzerine anonim olarak yayımlanmıştır.

Söz konusu verilere göre, dünyada her 10 çocuktan biri çocuk işçi olarak çalışıyor. Sayıları 73 milyonu bulan çocukların sağlıklarını ve gelişimlerini etkileyen tehlikeli işlerde çalıştıkları belirtiliyor. Ne kadar yüksek bir rakam!

Diğer taraftan, 2000 yılından başlayarak 16 yıl boyunca tehlikeli işlerde çalışan çocuk sayısının yarı yarıya azaldığı ifade ediliyor. Sayının yarı yarıya azalması memnuniyet verici olsa da 73 milyonun yarısı da çok yüksek bir sayı olduğundan, daha atılması gereken çok adımın bulunduğu anlaşılıyor.

Çocuk işçiliğinin dünyadaki çeşitli bölgelere göre dağılımına bakıldığında Afrika’nın başı çektiği görülüyor. Nitekim, Afrika, toplamda 72 milyon çocuk işçi olmak üzere her 5 çocuktan biri anlamında veriye sahip. İkinci sırada Asya-Pasifik Bölgesine işaret ediliyor: Toplamda 62 milyon çocuk ve tüm çocukların %7’si oranında…Geriye kalan çocuk işçi nüfusunun 11 milyonunun Amerika kıtasında, 6 milyonunun Avrupa ve Orta Asya’da, 1 milyonunun Arap ülkelerinde olduğuna dikkat çekiliyor.

Böylece, Afrika ve Asya-Pasifik bölgesi çocuk işçiliğinin en yoğun görüldüğü bölge olduğu çok aşikâr ama geriye kalan bölgelerde de çocuk işçiliği milyonlarla ifade ediliyor.

Çocuk işçiliğinin sektörlere göre dağılımında dünyadaki çocuk işçilerin %71’i oranında tarımın en büyük orana sahip olduğu belirtiliyor. Çocuk işçi sayısı tarım sektöründe 108 milyonken, hizmet sektöründe 26 milyon, sanayide ise 18 milyon oranında…Görüldüğü üzere, tarım sektörü açık ara önde!

Genel olarak, 5 ila 11 yaş arasındaki çocuklar, hem çocuk işçilerin çoğunluğunu hem de tehlikeli işlerde çalışanların büyük bir kısmını oluşturuyorlar. Ne kadar küçük yaştalar daha!

Tüm bu veriler ele alındığında, özellikle de çocukların sağlıklarını ve gelişimlerini etkileyen tehlikeli işlerde çalışma üzerinde durmalı, nitekim, rakamlar çok ciddi! Genel olarak çocuk işçiliğinin küresel ölçekte ne kadar önemli bir konu olduğu da verilerden çok net şekilde anlaşılıyor.

Aslında çoğumuzun Heidi çizgi filmi sayesinde şahit olduğu bir kavram Verdingkinder. Verdingkinder yani, “Sözleşmeli çocuk” denilen ve çıplak ayaklı olmalarıyla tanınan bu çocuklar, İsviçre’de yürütülen uygulamalar yüzünden 1960’lı yılların sonlarına kadar çalıştırılmıştır.

Sözleşmeli çocuk işçi çalıştırma uygulamasının 1789’da alınan fabrikalarda 14 yaşın altındaki çocukların çalıştırılmasının yasaklanması kararı yüzünden önünün açıldığı düşünülmektedir. Artık fabrikalarda çalıştırılamayan çocuklar, belli ücretler karşılığında mülk sahibi çiftçilere satılmaktadır. Kilise ve Çiftçiler Birliği organizasyonun yürütücüsü niteliğinde olmuştur.

Sözleşmeli çocuk işçilerin çoğu ortak geçmişlere ve özelliklere sahiptir. Bu nitelikleri Türkkol şu şekilde özetlemiştir:

1. Boşanan ailelerin çocukları olmaları.
2. Yoksul ailelerin çocukları olmaları.
3. Yetim veya öksüz çocuklar olmaları.
4. Anne veya babası cezaevine girmiş çocuklar olmaları.
5. Suç işlemiş çocuklar olmaları.

Toplum tarafından dışlanan bu çocukların kilise önderliğinde evlere yerleştirilmesi halk tarafından vicdani bir yardım olarak görülmüş hatta çocuklara “Kurtarılmış çocuklar” niteliğinde bakılmıştır. Uygulamayı kilise yürüttüğü için de çocukların bu şekilde çalıştırılması uzun yıllar sorgulanmamış, tartışmaya açılsa dahi din uygulamalarına karşı bir eylemmiş gibi görülmüştür.

Din adı altında olsa dahi bu çocuklar çok zor şartlarda yaşamışlardır. Küçük yaşta ailesinden koparılan bu çocuklar, tanımadıkları insanların evlerine yerleştirilmiş hatta çoğu yerleştirildikleri evin içinde değil ahır, samanlık gibi yerlerde yaşamışlardır.

Ev sahipleri çocuklar üzerinde hakları olduğunu iddia etmiş, cinsel istismar dâhil türlü kötü muamelelere maruz bırakmıştır. Fazlasıyla iş gücü isteyen işleri yapan bu çocuklara yatak bile çok görülmüş, çocukluklarını yaşayamamışlardır.

1960’ların sonunda uygulamanın son verildiği bilinse de, etkileri hâlâ devam etmektedir.

Walter Steck, “Burada dar bir yol vardı. Yukarı doğru çıkardı ve tepeden tren istasyonu gözükürdü. Biz çocuklar yukarı çıkıp, ailelerimiz geliyor mu diye bakardık. Tabii ki bende. Benim annem babam hiç gelmezdi. Evet bu çok acıydı” ifadelerini kullanıyor (DW,2016).

Daha sonraki yıllarda kilise ve Çiftçiler Birliği’ne dava açılmış ama kilise ve Çiftçiler Birliği tazminat ödemeyi reddetmiştir. Konu ile ilgili araştırmalar da çok kısıtlı olup kilise araştırma yapılmasına destek vermemiştir.

Çocuk işçi serbest bölgesi; herkesin ” Hiçbir çocuk çalışmamalı, her çocuk okulda olmalı.” düşüncesinde hemfikir olduğu köy veya çiftlik gibi alanlara denir. Bu alanlarda yaşayan öğretmenler, işverenler, köy liderleri, diğer yetişkinler el ele vererek çocukları işlerden alıp okullara yollamak için var güçleriyle çalışırlar. Fakirlik bahane olamaz, olmamalıdır. Herkes üzerine düşen görevleri yaparsa hiçbir çocuğun çalışmasına gerek kalmaz fikri ile hareket ederler.

Çocukların haklarını korumak ve savunabilmek için yerel yönetimlerle iş birliği içinde hareket ederler ve bu doğrultuda faaliyet yaparlar. Bu faaliyetlerden en önemlisi ise ebeveynlere, çocukların getireceği paraya ihtiyaç duymadan geçinebileceklerini göstermektir.

Bunun için ebeveynleri tasarruf ve kredi gruplarına katılmaya teşvik etmişler ve ayrıca gelir getirici faaliyetler düzenlemişlerdir. Ayrıca toplumu, çocukların en az 15 yıl örgün eğitim görmeleri hakkında bilinçlendirirler. 15-18 yaş arası çocuklara orta öğretimi veya mesleki eğitimlerini tamamlamalarında yardımcı olurlar. Böylece bu çocuklar ileride mutlu olabildikleri daha düzgün işlerde çalışabileceklerdir.

Bu fikrin kökeni Hindistan’a dayanmaktadır. Bu akımın ilk adımları 1992 yılında atılır. “MVFoundation“ isimli bir topluluk tarafından başlatılmış ve dünyanın pek çok yerine yayılmıştır. Bugün başta Hindistan olmak üzere Afrika ülkeleri, diğer Asya ülkeleri ve Latin Amerika’da varlığına rastlanmaktadır. Bugüne kadar 1 milyondan fazla çocuğu iş alanlarından çıkarmışlar, onların en temel haklarından biri olan eğitim haklarına ulaşmalarına yardım etmişlerdir.

Tamamıyla “çocuk işçi serbest bölgesi” oluşumunu incelediğimiz zaman, bu hareket için çalışan insanların aslında daha büyük bir hedefleri olduğunu da gözlemleyebiliyoruz. Yaptıkları bu çalışmalarla bir yandan çocuk işçiliğini azaltırlarken bir yandan da artık döngü haline gelmiş yoksulluk zincirini kırıyorlar. Kırılan bu zincir de toplulukların ve ülkelerin sosyal-ekonomik durumlarını sürdürülebilir bir şekilde iyileştirmelerini sağlıyor. En özeliyse milyonlarca çocuğa güzel bir gelecek vadetmeleri…

“Çocuk işçiliği” ile ilintili iç hukuk kurallarından haberdar olmak gerek. Böylece iç hukuk çerçevesinde kavramın içeriği ve uyulması gereken kurallar hakkında bilgi sahibi olabiliriz. Bu anlamda, yazımızın hacminin elverdiği oranda bazı temel düzenlemelere yer vermeyi amaçlamaktayız.

İlk olarak Anayasanın 50. maddesinin 1. fıkrası dikkati çekmekte: “Kimse, yaşına, cinsiyetine ve gücüne uymayan işlerde çalıştırılamaz.” Aynı maddenin 2.fıkrasına göre ise: “Küçükler ve kadınlar ile bedeni ve ruhi yetersizliği olanlar çalışma şartları bakımından özel olarak korunurlar.”

Söz konusu Anayasa hükümleri anlamlı; nitekim böylece çocuklar çalışma hayatı bakımından iç hukukta en üst basamakta bağlayıcı olan Anayasa hükümleriyle hukuki koruma altındadırlar. Ayrıca, ilgili kanunlar ve yönetmelikler Anayasa hükümleri ile çelişen hükümler içeremezler.

Çalışma hayatına ilişkin temel kanun olan İş Kanununun 71. maddesinin de başlığı “Çalıştırma yaşı ve çocukları çalıştırma yasağı” şeklindedir.

Maddenin 1. fıkrasının ilk cümlesi çerçevesinde: “On beş yaşını doldurmamış çocukların çalıştırılması yasaktır.” Bu hususun kural olduğu değerlendirilmekte; nitekim bu hükümden sonra konuyla ilgili istisnalar dile getirilmekte.

Buna göre, maddenin 1. fıkrasının devam eden cümlesine göre: “Ancak, on dört yaşını doldurmuş ve zorunlu ilköğretim çağını tamamlamış olan çocuklar; bedensel, zihinsel, sosyal ve ahlaki gelişmelerine ve eğitime devam edenlerin okullarına devamına engel olmayacak hafif işlerde çalıştırılabilirler”.

Aynı fıkranın devamında da: “On dört yaşını doldurmamış çocuklar ise bedensel, zihinsel, sosyal ve ahlaki gelişmelerine ve eğitime devam edenlerin okullarına devamına engel olmayacak sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde yazılı sözleşme yapmak ve her bir faaliyet için ayrı izin almak şartıyla çalıştırılabilirler”.

Yani, kural olarak, on beş yaşını dolduranlar çalıştırılabilse de, on beş yaşını doldurmamış çocuklar da bazı şartlarla çalıştırılabiliyor. Bu noktada hangi işin çocuğun bedensel, zihinsel, sosyal ve ahlaki gelişimine engel olacağını tespitin önemi ortaya çıkıyor. Nitekim hangi işin okula devamı engellediği kolayca belirlenebilir ama bu kriterlere uygun olup olmadığını belirlemek güç olabilir.

İş Kanununun 71. maddesinde konuyla ilgili başka düzenlemeler de yer almakta; titizlikle incelenmesi gereken bir hüküm bu anlamda. Bir de Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik (“Yönetmelik”) var ki, 3. maddesi uyarınca yukarıda belirtilen İş Kanununun yetmiş birinci maddesine dayanılarak hazırlanmış.

Bu çerçevede, Yönetmeliğin dördüncü maddesinde “Çocuk işçi” tanımı yer almakta. Buna göre, kavram: “On dört yaşını bitirmiş, on beş yaşını doldurmamış ve ilköğretimini tamamlamış kişiyi” ifade etmekte.

Bu durumda, yukarıda belirtilen İş Kanununun 71.  maddesinin 1. fıkrasının ikinci cümlesinde belirtilenler “Çocuk işçi” olarak değerlendirilebiliyor.

Yönetmeliğin 5. maddesinin 1. fıkrası uyarınca: “Çocuğun…işe yerleştirilmesinde ve çalışması süresince güvenliği, sağlığı, bedensel, zihinsel, ahlaki ve psikososyal gelişimi, kişisel yatkınlık ve yetenekleri dikkate alınır”.

Yönetmeliğin 5. maddesinin 2. fıkrasına göre de: “Çocuk…işçiler, okula devam edenlerin okula devamları ile okuldaki başarılarına engel olmayacak, meslek seçimi için yapılacak hazırlıklara ya da Milli Eğitim Bakanlığı tarafından yeterliliği kabul edilen mesleki eğitime katılmasına engel olmayacak işlerde çalıştırılabilirler”. Bu güvencelerin Yönetmelikte de düzenlenmiş olması yerinde.

Görüldüğü üzere, “Çocuk işçiliği” ile ilişkilendirilebilecek birçok iç hukuk düzenlemesi bulunmakta. Konuyla ilgili olarak tüm hukuki düzenlemeler incelenmeli ve kurallara uygun davranılmalı.

Ancak çocuk işçiliği konusunda böylesine büyük bir sorumluluk almadan da yapabileceklerimiz hepimizin topluma ve geleceğe bir borcu. Bu konuda henüz yeni farkındalık kazanan ve bir şeyler yapmak isteyen hemen hemen herkes belki de çok küçük adımlarla bir çocuğun hayatını değiştirebilir.

“Dünyayı değiştiremiyorsan dünyanı değiştir.”

Bu yazımızda birkaç adımla çocuk işçiliğine karşı neler yapabileceğimizi göreceğiz:

1. Ürünlerinin özelliklerinde “ETI” ibaresi bulunan markalardan alışveriş yapmak.

Online alışveriş yaparken denk geldiğim bu oluşum bana da yeni bir farkındalık kazandırdı. Pek çok büyük markanın, etik değerleri hiçe sayıp az gelişmiş ülkelerin ucuz iş gücünü kullanarak fabrikalarında çocuk işçi çalıştırdığını biliyor muydunuz?

“Ethical Trading Initiative” Türkçe karşılığı ile “Etik Ticaret Girişimi“, şirketlerin ihlal ettiği ücret, çalışma saati, sağlık ve güvenlik gibi pek çok işçi hakkını koruma altına alan ilkenin yanında “Çocuk işçiliği asla kabul edilemez.” ilkesini de kurallarına dahil etmiş bir Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) oluşumu.

ETI’yı; dolayısıyla ILO’nun çocuk işçiliğine ilişkin standartlarını kabul eden işletmeler, çocuk işçi çalıştırmadıklarını da temin ediyor.

Bunun yanında çocuk işçiliği yaptığı tespit edilen herhangi bir çocuğun, artık çocuk olmayana kadar kaliteli eğitime devam etmesini ve bu eğitimde kalmasını sağlamak için geçiş sağlayan politika ve programlar geliştirmeyi veya bunlara katkıda bulunmayı da kabul etmiş oluyor.

Sonuç olarak alışveriş yapacağınız markayı araştırmak, ürün bilgisinde ETI ibaresi olan markalardan alışveriş yapmak ya da en azından çocuk işçi çalıştırdığını açıklamış ya da çalıştırdığı ifşa edilmiş markalardan ürün almamak şeklinde atacağınız ilk adım aslında çocuk işçiliğine yönelik oldukça kuvvetli bir tepki niteliğinde.

2. Kendi yaşadığınız yerde bakkalda, manavda, sokakta çalıştırılan çocukları gözlemlemek ve ilgili kurum ve kuruluşlara bildirim yapmak.

Bu sosyal sorun aslında o kadar hayatımızın içinde ki hemen hemen her gün çocukların çalıştırılmasıyla ve haklarının ihlal edildiği senaryosu ile yüz yüze gelme ihtimalimiz oldukça yüksek.

Bu şekilde bir ihlale tanıklık eden her kişinin destek istemeye hakkı olduğu gibi çocuğun şiddete maruz kaldığından şüphelenildiği durumlarda bunun çocuğun korunmasından sorumlu kurumlara bildirmesini sağlamak devletin olduğu kadar her vatandaşın da kanunen yerine getirmesi gereken bir zorunluluk.

Türk Ceza Kanunu uyarınca; yardım ve bildirim yükümlülüğünüz kapsamında, yaşı nedeniyle ya da başka herhangi bir nedenle kendini idare edemeyecek durumda olan bir kimseyle karşılaştığınızda;

• ALO 183 Sosyal Destek Hattını arayarak durumu bildirebilir,
• Acil durumlarda polis ya da jandarma ile iletişime geçilebilir,
• Kamu Denetçiliği Kurumu’nun ya da CİMER’in ilgili sayfasından hak ihlaline ilişkin form doldurabilirsiniz.

3. Çocuk işçiliğini normalleştirmemek ve sosyal medyada doğru şekilde yansıtmak.

Günümüzde sosyal medya herkesçe oldukça etkin bir şekilde kullanılmaktaysa da çocuk işçiliğinin medya tarafından yansıtılması her zaman doğru şekilde yapılamıyor ne yazık ki.

Her gün Twitter, Facebook gibi mecralarda çalışan ya da çalıştırılan çocukların fotoğraflarının dramatize edilerek paylaşılması ve bu yaşantıya sempati kazandırılması kesinlikle kabul edilemez ve ancak çocuk işçiliğinin normalleşmesine neden olabilir.

Bugünün dünyasında bu tarz haber ve paylaşımlarda çocuk işçiliğinin bir problem olduğuna dikkat çekmek bu toplumsal sorun için atacağınız oldukça büyük bir adım olacaktır.

4. ÇOÇODER’e üye veya destek olmak.

Dernek üyeleri olarak hepimiz sokakta, tarlada ya da herhangi bir yerde; okula değil de çalışmaya gelmiş ya da getirilmiş bir çocuk görüp bir değişiklik yapma gerekliliği hissettik ve bir araya geldik.

Türkiye’nin her yerinden üyelerle kalplerimiz, hislerimiz ve amacımız bir şekilde mücadelemize devam ediyoruz.

Bugün sizin de çalışan ve çalıştırılan çocuklar için atabileceğiniz en güzel adım aramıza katılmak ya da bize destek olmak olabilir.  Güncel üye alımları ve bağış yapmak için tıklayabilirsiniz.

Öncelikle, projenin hedef kitlesinin gerek mevsimlik tarım işlerinde çalışan, gerek mevsimlik tarım işlerinde çalışma riski bulunan çocukları ve mevsimlik tarım işçisi aileleri kapsadığı hatırlanmalı . 29,7 milyon Avro’luk Proje ile mevsimlik tarım işçileri ve ailelerinin yaşam koşullarının iyileştirilmesinin amaçlanmasının yanı sıra, konu hakkında farkındalık arttırma çalışmalarının yapılması ve çocuk işçiliği izleme sisteminin desteklenmesi hedeflenmekte.

Avrupa Birliği kaynaklarıyla finanse edilen Proje, 2020 yılı Ekim ayında başlamış olup, Projenin 40 ay sürmesi planlanmakta. Avrupa Birliği Türkiye Delegasyonu Başkanı Büyükelçi Nikolaus Meyer-Landrut’un ifadesiyle: “Çocuk işçiliğiyle mücadeleye yönelik geniş politikamız kapsamında bu Projenin %85’ini finanse ediyoruz”. Projenin mevsimlik tarımda en çok göç alan ve göç veren şehirler olan Şanlıurfa, Mardin, Adıyaman, Diyarbakır, Adana, Mersin, Hatay, İzmir, Manisa, Ankara, Eskişehir, Konya, Malatya, Ordu, Bursa ve Düzce’de uygulanması söz konusu. Projeyle 12.000 çocuğa yerinde eğitim, danışmanlık ve rehabilitasyon hizmetlerinin verilmesi hedeflenmekte.

Projenin değerli çıktılarından biri, “Mevsimlik Tarım İşçileri Bilgi Sistemi”nin geliştirilmesi ve yeni modüllerin eklenmesiyle çocuk işçiliği izleme sisteminin güçlendirilmesi. Böylece, işten ayrılan veya çalışma hayatına girmesi önlenen çocukların okula devamlarının ve okul başarıları düzeylerinin takip edilmesi mümkün.

Mevsimlik tarımda çocuk işçiliğinin önlenerek çocukların eğitime yönlendirilmeleri kilit öneme sahip olduğundan bu çıktı çok önemli. Nitekim, çocukların uygun yaşlarda eğitim almaları geleceklerini sağlam şekilde inşa etmeleri açısından zorunlu.

Türkiye‘nin Avrupa Birliği üyeliğine aday olduğu günümüzde Avrupa Birliği finansmanından yararlanarak bu proje gibi projelerle çocuk işçiliğinin önlenmesi konusunda adımlar atılabileceği her zaman akılda tutulmalı. Nitekim, nitelikli projelerin hayata geçirilmesinde finansman konusu temel önem taşımakta.

Bu anlamda, ilgili konularda Avrupa Birliği fonlarından yararlanabilmek için çocuk işçiliğiyle mücadele alanında yapılan çağrıları takip etmek ve şartlar uygunsa başvuruları tamamlamak faydalı olacak.

Son yedi yıl boyunca ülkemiz, Birleşmiş Milletler Mülteci Yüksek Komiserliği’nin (UNHCR) açıkladığı rapora göre en fazla mülteci ve sığınmacının kabul edildiği ülke olmuştur.

Dilimize “mülteci” kavramı ile yerleşen Suriyeli sığınmacılar, kanun ifadesiyle geçici koruma statüsündedir.

6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun 91. maddesi ve Geçici Koruma Yönetmeliği’ndeki ifade ile: “Ülkesinden ayrılmaya zorlanmış, ayrıldığı ülkeye geri dönemeyen, acil ve geçici koruma bulmak amacıyla kitlesel olarak sınırlarımıza gelen veya sınırlarımızı geçen yabancılara geçici koruma sağlanabilir.”

İstatistiklere geri dönecek olursak yine Türkiye’deki geçici koruma altındaki kayıtlı Suriye vatandaşı sayısı 23 Temmuz 2021 tarihi itibariyle toplam 3 milyon 690 bin 896 kişi olmuştur. Asıl vurgulanması gereken nokta ise bu kişilerin 1 milyon 774 bin 520’sini  yani %48‘ini 0-18 yaş arası çocukların oluşturuyor olmasıdır.

Bu durumda geçici koruma altında olan ve sağlıksız beslenme, sokakta yaşama, şiddet eğilimi ya da suça sürüklenme gibi tehlikeler altındaki çocuklar için atılabilecek en iyi adım onları eğitim- öğretim sürecine dahil etmek olacaktır.

Hâlihazırda yoksul ve kalabalık ailelerin çocukları olduklarını varsayabileceğimiz geçici koruma altındaki çocukların ucuz iş gücü olarak görülmesi kaçınılmazdır. Ancak zaten oldukça zor hayatlar geçiren, iç savaşa tanıklık etmiş  bu çocukların çalıştırılması, onları sağlıklı gelişimlerinden oldukça uzak bir noktaya taşıyacak ve okuldan  uzaklaştıracaktır.

Yine 2019-2020 eğitim öğretim yılını esas alan bir raporlamaya göre okul çağında olan geçici koruma altındaki çocuk sayısı toplam 1.082.172’dir. Milli Eğitim Bakanlığı tarafından yapılan açıklamaya göre ise anaokulunda 35 bin 553, ilkokulda 338 bin 807, ortaokulda 222 bin 703 ve lisede 89 bin 518 öğrenci olmak üzere neredeyse 690  bin çocuk eğitim görmektedir.

Her ne kadar bu veriler çoğu geçici koruma altındaki çocuğun eğitim aldığını gösterse de son dönemdeki pandemi şartları; okul çağında olan pek çok Suriyeli çocuğun sokakta, sanayide ya da tarlada olduğuna işaret etmektedir.

Yazının başında bahsi geçen Geçici Koruma Yönetmeliği 48. maddesi 2. fıkrasında çocuklarla ilgili tüm işlemlerde çocuğun yüksek yararı gözetilerek ilgili mevzuat hükümlerinin uygulanacağını söyler.

Bunun yanında başta genel hukuk kuralları olmak üzere gerek Çocuk Haklarına Dair Sözleşme 28. madde gerekse taraf olunan başkaca uluslararası anlaşmalar çerçevesindeki yükümlülükler  doğrultusunda geçici koruma altındaki çocuklara özellikle eğitim hakkının zorunlu olarak sağlanması gerekmektedir. Nitekim Çocuk Haklarına Dair Sözleşme‘ye taraf olan her devlet, göçmen ve sığınmacı çocuklar da dahil olmak üzere kendi yetkileri altında bulunan her çocuk bakımından sorumludur.

Tüm bu bilgiler ışığında son olarak söylemek gerekir ki UNHCR’nin açıkladığı 2022 Küresel Üçüncü Ülkeye Yerleştirme İhtiyaçları Öngörüleri‘nde  pandeminin getirileri doğrultusunda çocuk işçiliği yaygın riskler arasında sayılmaktadır. *

Ne yazık ki çocuk istismarının en içe sindirilmiş ve en çok göz yumulan hali çocukların çalıştırılmasıdır. Çocuk işçiliğinin son bulması için atılması gereken en önemli adımsa bunun bir istismar olduğu yönünde farkındalık kazanmaktır.

  * UNHCR, “UNHCR PROJECTED GLOBAL RESETTLEMENT NEEDS 2022 RESTRICTED DISTRIBUTION”, (s. 90).

Bu ILO Sözleşmeleri’nden 138 No’lu Asgari Yaş Sözleşmesi ve 182 No’lu En Kötü Biçimlerdeki Çocuk İşçiliğinin Yasaklanması ve Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Acil Eylem Sözleşmesi çocuk işçiliğiyle mücadele alanında altı çizilmesi gereken ILO Sözleşmeleri niteliğinde.

138 No’lu Asgari Yaş Sözleşmesi’nin “Giriş” kısmında çocukların çalıştırılmasına tamamen son vermenin amaçlandığı belirtiliyor. Bu amaç, çocuk işçiliğiyle mücadele açısından çok değerli nitekim ilgili ILO Sözleşmesi’nin hükümleri bu hedef ışığında okunmalı.

İlgili ILO Sözleşmesi’nin birinci maddesinde de Türkiye dahil taraf devletlerin her birinde çocuk işçiliğini etkin şekilde ortadan kaldırmaya yönelik ulusal politika izlenmesi gerektiği ifade ediliyor.

Yine bu ILO Sözleşmesi’nin ikinci maddesinin birinci fıkrasında, Türkiye de dahil taraf devletlerin istihdama ve çalışmaya kabul için asgari yaş sınırını belirleyecekleri dile getiriliyor. Üçüncü fıkraya göre de bu belirlenen asgari yaş sınırının kural olarak on beş yaşın altında olmayacağı vurgulanıyor.

182 No’lu En Kötü Biçimlerdeki Çocuk İşçiliğinin Yasaklanması ve Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Acil Eylem Sözleşmesi’nin birinci maddesine göre ise taraf devletler en kötü biçimlerdeki çocuk işçiliğinin yasaklanması ve ortadan kaldırılması için ivedi ve etkin önlemleri almakla mükellef.

İlgili ILO Sözleşmesi’nin ikinci maddesi çerçevesinde yine ilgili ILO Sözleşmesi’nin amaçları bakımından “çocuk” terimi 18 yaşın altındakiler için geçerlidir. 182 No’lu Sözleşme‘nin üçüncü maddesinde ise “en kötü biçimlerdeki çocuk işçiliği” ifadesine açıklık getirilmektedir. Bu maddenin son fıkrası uyarınca diğer fıkralarda belirtilen durumların yanı sıra “en kötü biçimlerdeki çocuk işçiliği”; “doğası veya gerçekleştirildiği koşullar itibariyle çocukların sağlık, güvenlik veya ahlaki gelişimleri açısından zararlı olan işi kapsar”.

Bu çerçevede, çocuk işçiliği ile mücadeleyi merkezine alan bu ILO Sözleşmeleri’nin getirdiği yükümlülüklere uymanın kilit niteliğindeki önemi her zaman hatırlanmalı. Bunun yanında çocuk işçiliğiyle mücadelenin ancak uygulamada atılacak etkin adımlarla mümkün olacağı unutulmamalıdır.

Çocuklar geleceğimizdir, onların haklarına saygı duymalıyız.

Özellikle COVID-19 pandemisinin getirileri durumu çocuklar için daha da kötüleştiriyor olabilir. Küresel pandemi karantinalarının sonucu olarak ortaya çıkan ekonomik aksaklıklar milyonlarca ailenin gelirini azalttığında, kapanan okulların da etkisiyle gelişmekte olan ülkelerde çocuk işçiliğinde endişe verici bir artış medyaya yansıdı. Pandemi öncesinde bile işçi olarak çalışmaya zorlanan çocukların sayısı artarken pandemiyle birlikte bu artış hızlandı.

Uluslararası Çalışma Örgütü(ILO) tarafından hazırlanan bir raporda, dünya çapında 160 milyon çocuğun çocuk işçi olarak çalıştığı tespit edildi. Bu yaklaşık her on çocuktan biri demek. Pandemi öncesine ait verileri kullanan rapor, 2000 yılından bu yana çocuk işçiliğinde yaşanan düşüşlerin tersine döndüğünü ortaya koydu.

ILO Genel Direktörü Guy Ryder yaptığı açıklamada; “Yeni tahminler bir uyandırma çağrısıdır.” ve “Yeni nesil riske atılırken seyirci kalamayız.” dedi.

Çocuk işçiliğinde düşüşü ne durdurdu?

İnsan Hakları İzleme Örgütü Çocuk Hakları Savunuculuğu Direktörü Jo Becker‘e göre, çocuk işçiliğindeki artışın nedenlerinden biri devlet desteğinin olmaması.

Becker‘a göre; “Hükümetler temel ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanan ailelere yeterli yardımı sağlamıyor.” Kendisi şunu da ekliyor: “Bunun geçmişte çocuk işçiliğini azaltmada birçok ülkede gerçekten başarılı olan bir araç olduğunu söyleyebiliriz.”

“Görünmeyen çok fazla vaka var.”

COVID-19 salgını sırasında, İnsan Hakları İzleme Örgütü ve çocuk hakları savunma grupları tarafından hazırlanan raporlar Hindistan gibi orta gelirli ülkelerde ek çocuk işçiliği vakaları kaydetti. COVID-19’a odaklanmak, birçok ülkede çocuk işçiliğinin izini sürmeyi de zorlaştırdı.

Becker, “Tecritlerin ve COVID-19 kısıtlama önlemlerinin ardından çoğu hükümet, işverenlerin çocuk işçileri sömürmesini kolaylaştıran izleme programlarını azalttı.” dedi. “Görünmeyen çok daha fazla vaka var.”

Bu ortaya konan raporlar, her gün birçok çocuğun temel yaşam haklarını sağlıklı bir şekilde yaşamasını ihlal edildiğini gözler önüne sererken, aslında biz de bu konuda bir şeyler yapmadıkça geleceğimiz için kayıp veriyoruz. Çalıştırılan çocuklar yetişkinler gibi yaşam haklarını savunup ses çıkaramıyorlar.

Yoksullukla mücadelenin yanında, çocukların eğitime ara verdikleri durumlarda eğitim hakları için destek vermek ve onları topluma geri kazandırmaya çalışmak gerekli. Unutulmamalıdır ki çocuklarına sahip çıkmayan toplumlar geleceklerine sahip çıkamaz.

*İlgili haber kaynaklarının Türkçe çevirisi niteliğindedir.