Serinin ilk röportajlarını bizim için oldukça önemli bir tarih olan “12 Haziran Çocuk İşçiliği ile Mücadele Günü” için hazırladık. Bu önemli günde çocukluğunda çalışmak durumunda kalmış kişilerle röportaj yapmanın, onların hikayelerini sizlere aktarmanın daha anlamlı olacağını düşündük.

Herkese iyi okumalar dileriz.

Merhaba öncelikle biraz sizi tanımak isteriz.

Gaziantep’in küçük bir köyü olan Bülbül köyünde doğdum,  büyüdüm. Şu an yirmi üç yaşındayım. Hatay’da İngiliz Dili ve Edebiyatı bölümünde okuyorum.

Çocukluğum hem çok eğlenceli hem de çok yorucuydu.

Sizin için çocuk işçiliği nasıl başladı? Sizi çocuk işçiliğine yönelten nedenler hakkında bilgi verebilir misiniz?

Çocuk bir işçi olduğumu bu kavramı öğrendiğim zaman fark ettim yani 18 yaşımda. Fark ettim ki ailem beni tarlada, dağda, evde, her yerde çalıştırmış. Tabii ki her çocuk, ailesi için bir şeyler yapmak ister. Ama ben okuldan gelince her gün hayvanları otlatmaya giderdim ve ayda on veya on beş gün boyunca ailemle tarlada çalışmaya giderdik. Evde ise annem bana ortanca çocuk olduğum için sürekli iş yaptırırdı. Ama bu işler ağır işlerdi.

Beni çocuk işçiliğine yöneltenin ailem olduğunu düşünüyorum.

 Bu süreçte karşınıza çıkan zorluklar nelerdi? Ailenizin ya da çevrenizdekilerin bu duruma karşı davranışları nasıldı? Rahatsız hissettiğiniz durumlar ya da davranışlarla karşılaştınız mı?

Bir çocuk olarak çok yoruluyordum ve eğitimime tam olarak odaklanamadım. Ailem durumun farkında bile değildi.

 Çocuk işçi olduğunuz dönemde hoşnut olduğunuz bir durum oldu mu? Bu dönemde kurduğunuz hayaller nelerdi?

Hayır. Ailemi memnun edip düzgün bir mesleğe sahip olmak, dünyayı gezip mutlu olmaktı hayallerim.

 Çocuk işçiliği yaptığınız dönem ne kadar sürdü?

Beş yıl veya daha fazla bir süreç.

Hayatınızda hangi noktada “Ben çocuk işçiyim.” dediniz?

Bir birey olduğumu anladığım zaman büyüdüğüm zaman dedim ki ben çocuk işçiymişim.

Şimdi bu alanda mücadele eden bir STK olarak bize önerileriniz nelerdir? O zamanlarda var olsaydık bizden neler yapmamızı isterdiniz?

Size tek önerim şu olabilir; ben bir çocuk işçiydim ve bu durumu büyüdükçe fark ettim. Siz bu farkındalığı daha küçük yaşlara indirgeyip çocuk işçiliğinin önünü kesebilirsiniz. Bir diğer konu ise çocuk işçiler, sadece sokaklarda mendil satan veya ayakkabı boyayan çocuklar değil bence. O yüzden aile içinde de bu konu ile ilgili eğitim verilmeli diye düşünüyorum. Ben bir çocuk işçiydim ve ailem bu kavramı bile bilmediği için farkında değildi. Hem aileler hem de çocuklar bilinçlendirilmeli. Sadece büyük şehirler değil küçük beldelere ve köylere de sık sık gidilip kuytu köşede çocuk işçiliğine maruz kalan çocuklar kurtarılmalıdır.

Sadece büyük yerlerde değil küçük ve unutulmuş bölgeler de bu durum oldukça yaygın ve halk bilinçli değil. Bu konuda da çalışmalar yapılabilir.

Röportajımıza katılımınız ve paylaşımlarınız için teşekkür ederiz. *

*Röportaj sahibinin isteği üzerine anonim olarak yayımlanmıştır.

Söz konusu verilere göre, dünyada her 10 çocuktan biri çocuk işçi olarak çalışıyor. Sayıları 73 milyonu bulan çocukların sağlıklarını ve gelişimlerini etkileyen tehlikeli işlerde çalıştıkları belirtiliyor. Ne kadar yüksek bir rakam!

Diğer taraftan, 2000 yılından başlayarak 16 yıl boyunca tehlikeli işlerde çalışan çocuk sayısının yarı yarıya azaldığı ifade ediliyor. Sayının yarı yarıya azalması memnuniyet verici olsa da 73 milyonun yarısı da çok yüksek bir sayı olduğundan, daha atılması gereken çok adımın bulunduğu anlaşılıyor.

Çocuk işçiliğinin dünyadaki çeşitli bölgelere göre dağılımına bakıldığında Afrika’nın başı çektiği görülüyor. Nitekim, Afrika, toplamda 72 milyon çocuk işçi olmak üzere her 5 çocuktan biri anlamında veriye sahip. İkinci sırada Asya-Pasifik Bölgesine işaret ediliyor: Toplamda 62 milyon çocuk ve tüm çocukların %7’si oranında…Geriye kalan çocuk işçi nüfusunun 11 milyonunun Amerika kıtasında, 6 milyonunun Avrupa ve Orta Asya’da, 1 milyonunun Arap ülkelerinde olduğuna dikkat çekiliyor.

Böylece, Afrika ve Asya-Pasifik bölgesi çocuk işçiliğinin en yoğun görüldüğü bölge olduğu çok aşikâr ama geriye kalan bölgelerde de çocuk işçiliği milyonlarla ifade ediliyor.

Çocuk işçiliğinin sektörlere göre dağılımında dünyadaki çocuk işçilerin %71’i oranında tarımın en büyük orana sahip olduğu belirtiliyor. Çocuk işçi sayısı tarım sektöründe 108 milyonken, hizmet sektöründe 26 milyon, sanayide ise 18 milyon oranında…Görüldüğü üzere, tarım sektörü açık ara önde!

Genel olarak, 5 ila 11 yaş arasındaki çocuklar, hem çocuk işçilerin çoğunluğunu hem de tehlikeli işlerde çalışanların büyük bir kısmını oluşturuyorlar. Ne kadar küçük yaştalar daha!

Tüm bu veriler ele alındığında, özellikle de çocukların sağlıklarını ve gelişimlerini etkileyen tehlikeli işlerde çalışma üzerinde durmalı, nitekim, rakamlar çok ciddi! Genel olarak çocuk işçiliğinin küresel ölçekte ne kadar önemli bir konu olduğu da verilerden çok net şekilde anlaşılıyor.

Projemiz Ankara/Çankaya’da bulunan Fatma Yaşar Önen İlkokulunda gerçekleştirildi. 23 Nisan projemizin başlangıç noktası ise  bir ÇoÇoDer gönüllümüzün bu okulda okuyan fakat çalışmak zorunda kalan üç öğrenciyle karşılaşması sonucu oldu.

Sonrasında derneğimizce, okul idaresinin de onayı ile sokakta çalışan bu çocuklar ve diğer tüm öğrenciler için bir Çocuk Bayramı şenliği yapılması ve yapılan aktivitelerle çocukların gelişim ve eğitimlerini destekleyici oyunlar oynanması planlandı.

22 Nisan 2022 tarihinde 24 çocuk gelişimci ve öğretmen saha gönüllümüz ile birlikte okulda bulunan 12 derslikteki 244 öğrenciyle 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı kutlamalarımızı gerçekleştirdik. Kutlamalar aslında her çocuk için olması gerektiği gibi oyunlar, eğlenceler, şarkılar ve danslar ile geçti. Amacımız oyun oynamanın, eğitim almanın hakları olduğunun farkında bile olmayan çocuklara umut olmaktı.

Eğitimine devam ederken çalışmak zorunda olup ihmal ve istismar edilme riski yüksek olan çocuklara oyunlarla “Beden güvenliği nedir?” ve “Kendimi istemediğim davranışlardan nasıl korurum?” sorularının cevaplarını öğretmeye gayret gösterdik. Özellikle birinci ve ikinci sınıfa giden çocuklar ile ince motor becerisini destekleyecek türde kuru boyalar ile resim çizme ve yazı yazma çalışmaları yaptık.

İçlerinde göçmen ve işçi çocukların da bulunduğu üçüncü ve dördüncü sınıf öğrenci grubu ile yapılan atölyelerde geleceklerine dair hayal kurmalarını sağlamak ve çeşitli mesleklere özendirmek için ileride neler yapmak istediklerini sorduk. Asker, doktor, ressam, polis, fabrikatör gibi mesleklere sahip olmak istediğini söyleyen; hayaller kuran ve kendilerine hedefler koyan çocukları görmek, bizi de dernek olarak amacımız için çalışmaya daha fazla teşvik etti.

Projemizin amacı 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramını kutlamak olduğundan Mustafa Kemal Atatürk’ü ve düşüncelerini de çocuklara aktarmak bizlerin en çok önemsediği hedeflerden biriydi. Atatürk’ün çocuklardan beklediklerini ve bugünün önemini elimizden geldiğince onlarla paylaştık.

23 Nisan etkinliğimiz, Fatma Yaşar Önen İlkokulu daha sonra yapılacak çalışmalarımızın bir başlangıcı oldu ve okulumuz derneğimizin pilot okulu haline geldi. İleride okulumuzla uzun dönem projeler gerçekleştireceğimiz ve aynı öğrencilerle çalışmaya devam edeceğimiz için çok mutluyuz.

Bu proje için gönüllü olan ve maddi manevi yardım sağlayan tüm destekçilerimize teşekkürlerimizi iletiyoruz. Dernek olarak en büyük temennimiz her 23 Nisan’da daha fazla çocuğa ulaşarak onlarla nice bayramlar kutlamak!

Çocuklar bize geçmişimizi ve geleceğimizi hatırlatır. Biz büyükler olarak, geçmişimizi düşünüp çocukken olmasını istediğimiz hayalleri; geleceğimizi düşünüp o çocukların dünyayı değiştirebileceğini hatırlayıp çocuklara öncü olmalıyız. Çocuğun çocuk olarak yetiştiği, hayaller kurabildiği, çalıştırılmadığı bir dünya bırakmak biz büyüklerin borcu.
“Daha Çocuk Daha Eşit” ilkesiyle ilerleyen ÇoÇoDer gönüllüleri olarak başka projelerimizde görüşmek dileğiyle…

Sahi çocuk olan sen karşında olsaydı bir yetişkin olarak neyin farklı olmasını sağlardın? Çocuk olan senin hangi ihtiyacı görmezden gelinmeseydi şu an bazı şeyler daha farklı olurdu? Bu soruların doğru ya da yanlış bir cevabı yok sevgili okur. Farkındayım, yıllar öncesine gidip olmuş olanları değiştirmek mümkün değil. Zaten ben de öylesine sormadım bu soruları.

Mümkün olmayan bir şeyi yapma arzusunu bu yazıyı okurken hisset istedim. Küçük bir gülümsemeyle bile neler değişirdi hayatında değil mi? O arzuyla şu an büyümekte olan, hayatta kalmaya çalışırken çeşitli zorbalık ve istismara maruz kalan, çalışan ve çalıştırılan çocuklar için bir adım atabilirsin. Bu adımı atman demek; çevrende gördüğün bütün çocuklar için iyi bir geleceğin oluşmasına yardım etmen demek. Bu adımı atman, içinde bir yerlerde dargın olan çocukluğunla da barışman demektir belki ne dersin?

Üstelik bunun için büyük mesailer yapıp yüklü paralar harcamana da gerek yok. Biliyor muydun? 

Çocuk işçiliğini önlemek için Türkiye’deki sorumlu kurumlar “Çocuk İşçiliğiyle Mücadele Ulusal Programı“ ile belirlenmiştir. Bu kurumların sorumlu olduğu alanlarda çeşitli çalışmalar ve izlediği adımlar, İstanbul Bilgi Üniversitesi Çocuk İşçiliğiyle Mücadele  Araştırma ve Uygulama Projesi kapsamında hazırlanan kitapçıkta yer almaktadır.  

Sokakta, kafede, parkta, iş yerlerinde rastladığın çalıştırılan çocukları 155, 170, 183 gibi hatları arayarak bildirebilir ve sana verilecek olan takip numarasından süreci takip edebilirsin.

Bildirdikten sonra neler oluyor? İş yeri kapanıyor mu? Çocuklar zarar görüyor mu? Yaşam şartları gerçekten iyileştiriliyor mu?

Öncelikle bildirdiğiniz iş yeri kapatılmıyor, yalnızca belli bir miktar para cezası veriliyor. İlgili yerleri aradığınızda çocuğun çalıştığı yer, ailesi, eğitim durumu vb. durumlar takip edilerek uygun müdahaleler ile çocuğun haklarına ulaşması sağlanıyor.

Yalnızca sahip olduğunuz telefonla atabileceğiniz küçük bir adım ile görünmeyeni görünür kılıp bir çocuğun hayatını değiştirebilirsin.

Unutma “Bir yerde kötülük varsa oradaki herkes biraz suçludur.” der Zülfü Livaneli.

Dünyada çocuk işçi sayısının yüksek olduğu ülkelerden biri olan Pakistan’da, fakir bir ailenin çocuğu olarak doğdu Iqbal. Pakistan’da fakir ailelerin çocuklarının okula gitmesi yaygın bir durum değildi, Iqbal da çocukluğunu tarlalarda, sokaklarda oynayarak geçiriyordu. Dört yaşındayken ailesinin 600 rupilik (8,03 ABD Doları) borcunun kapanması karşılığında halı fabrikasında çalıştırılmak üzere gönderildi. Günde on dört saat olmak üzere haftada yedi gün çalışmaya başladı.

Çalışma şartları bir yetişkin için bile uygun olmayan ortamda, Iqbal yaklaşık iki sene çalıştı. Bu süreçte yetersiz beslenmeden dolayı böbrek sorunları yaşaması, günde on dört saat kambur bir şekilde halı dokuma aracının karşısında oturması, ortamın havasız olması gibi nedenler bu düzene daha fazla uyum sağlayamayacağını anladığı nedenlerdi.

O zamanlar çocuk işçiliğine ve köleliğe karşı oluşturulmuş olan Bonded Labor Liberation Front[1] (BLLF / Pakistan Esir Emekçiler Kurtuluş Cephesi) örgütünün, bulunduğu ilde toplantı yapacağını duyan Iqbal; arkadaşlarının da yardımıyla o gün işten kaçarak toplantıya gitti.

Toplantıda artık Pakistan’da Peshgi (Peşgi) sisteminin yasadışı ilan edildiğini öğrendi. Bu sistem işçinin borç karşılığı köle olarak çalıştırıldığı yani bizzat Iqbal’in içinde bulunduğu durumdu. Kendisinin ve arkadaşlarının durumunu BLLF’ye anlatan Iqbal onlardan fabrikadan çıkmak için yardım istedi.

Gerekli evrakların hazırlanmasında ve tüm bu süreçte topluluk, Iqbal’e yardım etti. Fabrika sahibine evraklar verildiğinde çok sinirlendi. Fakat yasadışı ve gizli bir şekilde çocukları çalıştırdığı ortaya çıkmasın diye Iqbal ve 34 çocuk özgürlüğüne kavuştu.

”Şimdi işler değişti. Eskiden ben patronlarımdan korkuyordum. Şimdi onlar benden korkuyor.”

Özgürlüğe kavuşmanın ardından Iqbal ulusal ve uluslararası toplantılara, seminerlere katıldı. Çocuk işçiliğine dair kamuoyuna karşı farkındalık çalışmalarında bulundu, ABD’de çeşitli okullarda yaşıtları ile konuştu. Çocuk işçiliğine dair önemli bir aktivist olmuştu.

Küçük yaşına rağmen büyük topluluklara güçlü bir biçimde hitap edebilmesi de etkili olmuştu. 1995’te ülkesindeki daha çok çocuk işçiye ulaşmak amacıyla Pakistan’a geri döndü. Burada bazı kesimler tarafından artık hoş karşılanmayan bir isimdi Iqbal, özellikle de halı dokuma fabrikalarının sahipleri tarafından. Çünkü Iqbal onlar için maliyet artışıydı.

Kendi başlattığı mücadele ile başka çocuk işçilerini de etkilemiş onlar da başkaldırarak bu düzeni yıkmaya başlamış, fabrikalardaki çocuk işçi sayısı azalmıştı. 16 Nisan günü kuzenleriyle evlerinin yakınlarında bir yerde bisiklet binerken ateş açılarak öldürüldü. Olayın üstü hemen kapatılmaya çalışıldı ve bir çiftçi tarafından yapıldığı iddia edildi. Fakat olayın arkasında halı dokuma fabrika sahiplerinin olduğu büyük bir kesim tarafından inanılmaya devam ediyor.

Küçücük bedeniyle dünyaları başarmak isteyen, çocuk işçiliğine karşı sessiz kalmayan Iqbal Masih’in mücadelesi çocuk işçiliğine dair öncü mücadelelerden biri olmuştur. Hayata erken veda etmesine rağmen çoğu kişiyi etkilemiştir ve başlattığı mücadelenin devamı günümüzde de devam etmektedir. Biz de ÇoÇoDer ailesi olarak çocuk işçiliğinin ortadan kaldırılmasına dair çalışmalarımızı devam ettirmekteyiz.

[1] Farklı kaynaklarda farklı çevirileri mevcuttur.

Öncelikle, projenin hedef kitlesinin gerek mevsimlik tarım işlerinde çalışan, gerek mevsimlik tarım işlerinde çalışma riski bulunan çocukları ve mevsimlik tarım işçisi aileleri kapsadığı hatırlanmalı . 29,7 milyon Avro’luk Proje ile mevsimlik tarım işçileri ve ailelerinin yaşam koşullarının iyileştirilmesinin amaçlanmasının yanı sıra, konu hakkında farkındalık arttırma çalışmalarının yapılması ve çocuk işçiliği izleme sisteminin desteklenmesi hedeflenmekte.

Avrupa Birliği kaynaklarıyla finanse edilen Proje, 2020 yılı Ekim ayında başlamış olup, Projenin 40 ay sürmesi planlanmakta. Avrupa Birliği Türkiye Delegasyonu Başkanı Büyükelçi Nikolaus Meyer-Landrut’un ifadesiyle: “Çocuk işçiliğiyle mücadeleye yönelik geniş politikamız kapsamında bu Projenin %85’ini finanse ediyoruz”. Projenin mevsimlik tarımda en çok göç alan ve göç veren şehirler olan Şanlıurfa, Mardin, Adıyaman, Diyarbakır, Adana, Mersin, Hatay, İzmir, Manisa, Ankara, Eskişehir, Konya, Malatya, Ordu, Bursa ve Düzce’de uygulanması söz konusu. Projeyle 12.000 çocuğa yerinde eğitim, danışmanlık ve rehabilitasyon hizmetlerinin verilmesi hedeflenmekte.

Projenin değerli çıktılarından biri, “Mevsimlik Tarım İşçileri Bilgi Sistemi”nin geliştirilmesi ve yeni modüllerin eklenmesiyle çocuk işçiliği izleme sisteminin güçlendirilmesi. Böylece, işten ayrılan veya çalışma hayatına girmesi önlenen çocukların okula devamlarının ve okul başarıları düzeylerinin takip edilmesi mümkün.

Mevsimlik tarımda çocuk işçiliğinin önlenerek çocukların eğitime yönlendirilmeleri kilit öneme sahip olduğundan bu çıktı çok önemli. Nitekim, çocukların uygun yaşlarda eğitim almaları geleceklerini sağlam şekilde inşa etmeleri açısından zorunlu.

Türkiye‘nin Avrupa Birliği üyeliğine aday olduğu günümüzde Avrupa Birliği finansmanından yararlanarak bu proje gibi projelerle çocuk işçiliğinin önlenmesi konusunda adımlar atılabileceği her zaman akılda tutulmalı. Nitekim, nitelikli projelerin hayata geçirilmesinde finansman konusu temel önem taşımakta.

Bu anlamda, ilgili konularda Avrupa Birliği fonlarından yararlanabilmek için çocuk işçiliğiyle mücadele alanında yapılan çağrıları takip etmek ve şartlar uygunsa başvuruları tamamlamak faydalı olacak.

“23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı kutlu olsun. 23 Nisan’ı çok severim. Her zaman Nisan ayı geldiğinde onu beklerim. 23 Nisan’da okulumda çok güzel danslar yaparlar. 23 Nisan’ı annem de çok sever. 23 Nisan’ın gitmesini asla istemem çünkü Atam bu bayramı bize armağan etti. 23 Nisan’da bir şey dilemek istesem bir tavşanımın olmasını dilerdim.”

11 yaş, erkek.

“23 Nisan Ulusal Egemenlik Bayramı kutlu olsun. Bu yıl çocukların eğlenmesini isterdim. Umarım bayram çok güzel geçer. Bir hediye hakkım olsaydı bir Barbie isterdim. Bu bayramı çok severim.”

10 yaş, kız.

 Ulu Önder: “Çocuklar geleceğimizin güvencesi, yaşama sevincimizdir. Bugünün çocuğunu, yarının büyüğü olarak yetiştirmek hepimizin insanlık görevidir.” derken doğrudan bize, bizlere sesleniyor.

Peki bugünün çocuklarına bizler nasıl bir gelecek bıraktık, onlar nasıl bir gelecekte yaşıyorlar? 23 Nisan’ı coşkuyla sevinçle kutlayabiliyorlar mı?

Sevinin küçükler övünün büyükler cümlesini hala yüksek sesle söyleyebiliyor muyuz yoksa sokakta çalışan, mendil satan, yalın ayak bir çocuğu gördüğümüzde içimize mi kaçıyor sesimiz? Sesimiz içimizde, başımız önümüzde devam ediyoruz yürümeye, görmezden gelmeye. Ya da elimizden bir şey gelmediğine inanıyoruz, iç çekiyor ve ‘keşke’ ile ilerliyoruz.

TÜİK 2019 çocuk iş gücü araştırmasına göre Türkiye’de işgücüne dahil olan çocuk sayısı 720 bin ve ne yazık ki yüzde 34,3’ü eğitime devam edemiyor. Covid-19’un dünyadaki birçok ülke gibi Türkiye’de de eğitime devam edemeyen çocukların oranını negatif yönde etkileyeceği ise tahmin edilebilir.

Mevsimlik tarım işçisi olarak tarlada, evini geçindirmek için sanayide, hizmet sektöründe çalışan çocukların yanı sıra aile yoksulluğundan dolayı okula gidemeyen birçok çocuk var. Eğitim her çocuğun hakkı. Sağlıklı koşullarda barınmak, çocukluğunu yaşayabilmek de öyle.

Bizler 23 Nisan’ı her Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı’nda okul bahçesinde çeşitli yörelerin dans gösterilerini sunan, şiirler okuyan, ellerinde bayraklarla coşku içinde bayram kutlayan çocuklar olarak biliyoruz. Peki ya göremediklerimiz? Daha doğrusu görünmeyenler, birileri tarafından sesi duyulmayan, yok sayılan doğal karşılananlar…

Ben bu bayramı en çok bayramın farkında olamayan, çocuk olduğunu hiç keşfedememiş çocuklara adıyorum ve onların hayatlarını, yaşam şartlarını geliştirmek için çabalayan herkese. Azı çoğu demeden gönlüyle, eliyle, doğrudan ya da dolaylı dokunabildiği her çocuğa ulaşmaya çalışan, farkında olan ve farkındalığını yaymaya uğraşan, sesi olmayan çocukların sesi olan, değişimi başlatan ve dahil olan, çocuk olduğunu unutmayan ve çocuklarla bir olan herkese.

Her çocuğun gönül rahatlığıyla, coşkuyla, kırmızı ay yıldız bayrağı ve yaşama sevinciyle kutlayabileceği nice 23 Nisan’lara..